תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ
55 7 .סאו
ט בוש
0684 61976/ג4/ 162
צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1
08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ
2
אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו
פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א
פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא
צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016
8160 208
06 +ז6ט10
1ס1011110011 16/3008 151911160118
0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן
2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא
ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1
.18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
טעא אַרצישעװסקאַ
מריטל
: =
א א טי
פּאַרין ?=
== בס : : :
פון דער 4עויסגאובע זענען צוּ דהונדערמו
עקזעמפלארן דע-לוקס געדרוקט בגעזונדער,
דערפון זענען דחונדערט פיגף געון זיבעצוק
גוטערירט פון 1 ביז 175 גתון פינף וז צוואענצוק
גושט צוכט פאנרקויף נומערירט פון ! ביז 2060
עקזעמפּלאור נומער
גע אאורצנישעווסקא"
בלריבלל
דרצנבמאמישער צצילט.
פין בפובנמן בילדער
הקדמה
| פון
- יוסף אָפּאַטאָשו
הױפּט:פאַרקױף
אעלע רעכט פאר גסויפפורן, גפיבערדרוקןי
צפיבערזעצן 4אעון פירמורן געדזערן צו
ט צעג? אוצר צישע וס קת, פ א ריה
פצפרענדיקטט צו דרוקן צפין ווני' טוזגסי נין
דחונדערט ניון און פופציק צפין דרזקעריי פדוג?גא
ְעיֹ דע זשעמצעפ, פגזריז, פעונטער דער דזשגחדז
פון ווסף שעכטער, געדרוקט דורך נפרצלי מולנער
ואאואהוא : 5968 6ש6ס52ו1סמא אאז
{ 8 שט 6 | ז 8 א א 8 ס 8 0 0 + 0 )
* 8 / 4 ? 8 א ס 601 וס . פאסוזוס;
יא 84815 .681889סותאוצץ 85ס 8ט8 פט 47
8100882-64286 0300 : 8סטסאאהזט' 4 אסוזטטוסזפוס
(.,05) -ציא ,21 אהסץ שפא ז:85זפ װו78? זפהאם 25
,א סוזסטפאאז פס פזוסחס 9ט סז
אסוזסטס סא פ?פם 8ס ,אסוזאז סא ס א'ס
445 1005 הטס? 865:0655 אסוזהזא=פקהקפה מס זן
868א5ש86061528 אפז צם 1959 זמסוהצטססס
* {' + א ? 8 א 8 ס } 0 6 וס + ס א א
יא פ5ו48? ,פהפוהסות2אוץ 99פס פט8 אט 47
מסאאחח אם פאוהפקא! - 688808 או סמזאוס?
יא פוחהט ,5טסגואואטן, מס וזשטם ,176 ,פטססץ טוהטואומקואו
הילע, שער-בלאַט און געצייכנטע אותיות
פון אַרטור קאָלניק
באקומען דעם ערשטן פרווו פון דער
אעלעקפצענדער שאפּורא-פּרעמיע געויפן
גאומען פון וֹ. ל. פּרץ פאר דער בעסטער
וודישער דרצעכמע, גְעון ואור 1954,
אוויפן קגצענקורס בוובט געלוועלטלעכן
וידושן קולטור-קגענגרעס גון ניו-יארק.
רמ
5
6
=
אי
א
1
ר
2
2
שרד
יט
אינחאַלם
זײט מו
יוסף אָפּאַטאָשו : במקום א הקדמח
זייט יט
רעדע פון דייר יעקב שאַצקי
זײט כא
פּערזאָנען
זײט כג
מאָטאָ
זײט כה
פּראָלאָג. כאָר
זיים כז
שער:בילד
ערשטער טייל: אין די קעלערס
זיײט לג
כאַר
זייט לה
דאָס ערשטע בילד : אויס פּורֹיִם
זייט מה
דאָס צווייטע בילד: יעדעס נפש
זײט סא
דאָס דרימטע בילד: קינדער רעדן צו נאָט
וא
זײים עה
דאָס פערטע בילד: מוראשקעס איז בעסער..
זייס פז
דאָס פינפטע בילד: דודלס שטאַרבן
צווייטער טייל: אין דער פרעמר
זייט קט
כאָר
זײט קיא |
דאָס זעקסטע בילד : קינדער מראכטן אויס פרייד
זייט קכבט
דאָס זיבעטע בילד: מרימלם נביאות
זײט קמת-
דאָס אַכטע בילד : אין דער גרויסער שמאָט
זיט קנט
דאָס ניינטע בילד : די פאַרזאָרגערם
זײיט קסט
דאָס צענמע בילד: ברוכל וויל קויפן 8 מאַמע
זייט קפנ |
דאָס עלפטע בילד : אַזױ וי ,זיי"..,
| זייס קצג |
דאָס צוועלפטע בילד : מרימל טרייסט די מוטער רחל
יב
דריטער טייל: עס קומען ווונדער
זײט ריג
כאָר
זייט רפו
דאָס דרייצנמע בילד : קינדער גייען אוועק
זײים רכא
דאָס פערצנטע בילד : קינדער קליינע, ווואַהין ?
זײיט רכז
דאָס פופצנטע בילד : שעפּסעלעך גייען פאריאָגן דעם װאָלם
זייט רלז
ביבליאָנראַפיע
אַלץ תנ"ך:פּסוקים לויט יהואש:איבערזעצונג
די טעקסטן פון די כאָרן :
צום פּראָלאָג : תהלים קב, ב, י, י"ב,
צום ערשטן טיי?: תהלים מד, י"ב, י"ח, כ'.
צום צוויימן טײי?: תהלים עד, י"ט, מב, ב'
צום דריטן טײי?: שמוא? א' ב, ד'; תהלים קב, י"ד.
ינֿ
נמקום אַ חקדמה
טו
דרי נריזו
פון יוסף אָפּאַטאָשן
טייערע טאָטשע,
אייער דראמע ,,מרימליי, װאָס איר האָט מיר צונעשיקט,
האָב איך צוויי מאָל איבערגעלייענט. -
כ'מוז זאָנן ביים סאמע אָנהײב, אַז אייער זאך געפעלם
מיר. מען וועט אייך נעווים אויפוארפן, אַז מרימל איז
נישט גענומען פון לעבן. קאָפּירן קען מען נאָר דאָס, װאָס
איז שוין געשאַפן ! דאָס, װאָם מען שאפט אַליין, קען מען
נישט קאָפּירן. און דעריבער מרימלס שטאַם, דאָס קינדישץ
ראַנגלען זיך, איר בענקשאַפט איז מ ער. מרימלם נביאות
נרענעצט מיט געניאליטעט.
מיר געפעלט דער שמאם ביי א קינסטלער. און אויב די
ערשטע זאַך איז , גלאַטיק", אָן שפּיצן, שטעכערם, קען
מען פון אַזא שרייבער מער נישט דערוארטן.
אייער יידיש האָט מיך איבערראשט -- פאַרביק, שפּריצמ
מיט לעבן. |
טו
איך בין נישט גענייגט צו שרייבן חקדמות, זאָל מיין בריוו
דינען פאַר א הקדמה, |
איך האָף, אַז אייער בוך וועט אָנשלאָגן דעם געהעריקן
טאָן.
מיט פריינטשאפט -- אייער
י. אָפּאַ טאָשו
ניוײאָרק.
טייערע טאָטשע,
איר האָט אָנגעשריבן א שמארקע זאך. די קינדער -- דאָ זענט
איר גרויס. די חתונה, ס'עסן, דער פּאָגראָם -- אַלץ, אַלץ
איז דאָ ניי און רירנדיק גרויס. אין די צענדליקער ביכעד,
װאָס זענען שוין געשריבן געװאָרן וועגן חורבן, האָב איך
אַזױנע בילדער און סצענעס נישט אָנגעטראָפן. די בילדער
האָבן מיך אַזױ גערירט, אַז כ'האָב זיי איבערנעלייענמ
מיין אדעלען. דערנאָך האָב איך געטראַכט: אפשר מאַך
איך אַ טעות ? כ'האָב עם געגעבן לייוויקן איבערצולייענען
און ער איז אויך מסכים מיט מיר. איר האָט אָנגעשריבן
אַ נומע זאך, מאָטשע, נאָר א נומע. |
אייער
י. אָפּאַטאָשו
ניוײאָרק, 20:טער דעצעמבער, 1958,
יי
| גי
ליבע קאָלעגן, א דאנק אייך פאַר דער איינלאדונג.
מייערע טאָטשע !
כ'באדויער, װאָס כ'קען נישט זיין אויף , מרימלס יום:מוביי,
װאָס איז אייער פאַרדינטער יום:מוב,
די קינדער אין אייער דראַמע ,מרימל", דאָס איז ס'מראַ:
נישסטע אין דער נאנצער חורב:ליטעראמור.
.. אייער יידיש האָט מיך איבערראשט, אַזױ פּשום און אַזױ
שטאַמיק, ווערטער פאַרביקע, טראָנן מיט זיך די ירושה
פון יידישן קרױן:פּוילן.
.. די יידישע לימעראַטור האָט אייך אַנגענומען, מאָטשע,
מיט אַ ברכה. ווינטש איך אייך, איר זאָלט זיך נישט אִפּ:
שטעלן ביי דער דראַמע. ניט אונדז (און איך ווייס, אַוֹ
איר קענט !) א שטיק פּױליש:יידיש לעבן, װאָס איז כמעט
נישט באַרירט. ניט אונדז אייער : ,, אלטער--גאָלדשמיין--
ליפּסקי משפּחה:שמאַם *, אין זיין הויך און אין זיין ירושה,
כ'ווינטש אייך יאָרן און שעפערישע כוחות.
אייער קאָלעגע
י. אָפּאַטאַָשו
ניוײיאָרק, 30:מער יוני, 1954,
דער ערשטער בריוו איז געשריבן אין יאָר 1080 װעגן צוגע*
שיקטע זעקס בילדער, דער צוייטער בריו --- אין יאָר 1098
װעגן דער צוגעשיקטער דראַמע. דער דריטער בריוו פון יאָר 1054
איז אַ באַגריסונג צום לישעראַטן:פאַראײן אין פּאַריז,
יח
רערע
פון ד"ר יעקב שאַצקי
,מרימליי פון טעא ארצישעווסקא ווערט פון דער מחברין
באַצײיכנט וי א דראַמאַמישער ציקל אין פופצן בילדער,
דראמאַטיש איז דער שמאָף נאָר אין זיין סטאטיק, בעת אין
דער דינאמיק איז ער -- דורכאויס מטראַניש.
יעדער פון די פופצן בילדער שפּינלט אָפּ אַ געוויסן עפּיזאָד
פון דער גרויזאמער אומקום:צייט, אָכער יעדער בילך
איז נישט עפּיזאָדיש, נאָר דורכשניט --- סימבאָליק -- דאָם
הייסט : ברעננט אַרױס דעם טיפן עיקר פון דער סימואציע,
די הױפּט:כאַראַקמטערן זענען קינדער, הגם עס פינורירט
אויך דער עלטערער דור. ס'איז אפילו פאַראן א רעפלעקסיע
אויף אַ סאַציאלער איינשמעלונג.
,מרימל? -- דאָס נייסטיק:קראַנקע קינד דריקם אויס די
ווירקלעכקייט, ווייל זי האָט נישט קיין העמוננען -- ממילא
שפּרײיזט זי איבערי דער מורא פאַרן אמת.
די קינדער מאַניפעסטירן אגרעסיוו, װאָס שטימט מיט דער
מאָדערנער פּסיכאָלאָגיע וועגן קינד אין א מאָמענט פון
געפאר.
די אַנרעסיווקייט דריקט זיך אוים אין סובלימאַציעס, די
מראַגישע נוים אױסצושפּילן זאַמע און פריידיקע פאָרמנן
ימו
פון א לעבן, װאָס איז שוין מער נישט קיין ווירקלעכקייט.
קינדער שפּילן אוים אַ חתונה, און קאָמפּענסירן אַזױ אַרום
מיט אגרעסיווער אימיטאַציע דעם מיפן װייטאָג פון האָם:
נונגלאָזיקײיט. |
אָדער די סצענע: די הונגעריקע קינדער שפּילן אוים 8
שפּייז:קראָם מיט קונים און לאָדן אוים פון זייערע פאַר?
מרוקנטע מיילער די רייצנדיקע ווערטער פון נישט:דאָאיקן
עסן, די סצענע איז פול מיט אַ גראָטעסקן טראַגיזם.
די סוגעסטיווקייט פון אַ מעטערלינקס נישט:דערזאָנטקײט,
פּרצעס אימפּרעסיאַניזם, די פּאָעטישע מעלאַנכאָליע פון
װיספּיאַנסקיס ריטעם און נראַם -- דאָס אַלץ שאַפט 8
שמימונג.
,מרימליי איז א בוך:דראַמע. מען דאַרף לייענען די סקולפּ;
מורעלע דעמאַלן פון די סצענעס, מיט די מאָלערישע גרופּן;
טאַבלאָס -- כדי צו פאַרשטיין די וויזועלקייט פון דער
מחברין, אַ דורכאויס פּלאַסטישע וויזועלקייט,
איך וויים נישט, אוב מען קען אזא ווערק אויפפירן. ס'איז
אָכבער גוטע ליטעראַטור, פריש און סוגעסמיוו.
פון דער רעדע געהאַלטן אויפן אַװונט פון אַלועלטלעכן יידישן
קו?טור:קאַנגרעס, דעם 40טן מאַי 1994, אין ניויאַרק, וועגן דער
פַּרעמירטער דראמע , מרימ?יי פון טעאַ אַרצישעװסקאַ.
פּערואַנען
די קינדער;
מרימל. דרייצן יאָר, א דיינם א מאָכמער, גייסטיק קראַנק,
צירעלע. צען יאָר, דעם רבס מאָכטער.
רהחלע. צוועלף יאָר, א קינד פון דער פרעמד, איינזאַם,
מאַטעלע. ניין יאָר, דער באָבעם אייניקל, אָן עלטערן.
ברוכל. זיבן יאָר, צווייט אייניקל.
לייזערל. צען יאָר, דעם שוחטם יינגל,
דודל. פינף יאָר, אַ יתום פון שטעטל.
מנחמל. זיבן יאָר, א יתום,
מלכל. צועלף יאָר, א קינד פון הויף.
יענקל. פערצן יאָר.
שפרהלע. זעקס יאָר.
אסתרל. איינזאם קינד,
היימל. עלף יאָר.
מיידלעך, ייננלעך. קינדער פון שטעמלעך.
כא
די גרויםע :
רב. אַ זקן, אַ שותק, דער פּאָטער פון שלומען, בלימעלען
און צירעלען.
בלימעלע. צװאַנציק יאָר, דעם רבם טאָכטער.
שׁלוֹם. זיבעצן יאָר, דעם רבם זון, פֿערקװירדיק שיין.
באָבע. שפּעטער א פּאַראַליזירמע, |
חון . אַלט, איינזאַם,
סופֿר. דער זיידע, פיט אױסגעלופּעמע אױגן.
שוחט. חויך, דאַר, נערוועז.
שוחטקע. אויפגעדארט, אין מיטעלע יאָרן.
אייננייערקע. קליין, פאַראָרעמט,
מוטער. די מוטער פון יאָסעלען.
פיגורן . די פאַרזאָרגערס, אַלענאָרישע מֿאַריאַנעמן:פינורן.
- פּרעזידענטין. ווירטין. עמינראַנטן - הײמלאָוע.
סימבאָלישע נעשמאַלטן. , דזשענטעלמענם".
שטימען פון דער וויימנם,
כב
די קליינע קונדעל הערצער
זענען גרויס...
מרימלס האנרץ, אזור גורל
אויז די מגולה פון קינדערס פּוֹין...
כג
אָרגל:מוזיק
גאָט, הער צו מיין תפילה,
און מיין געשריי זאָל קומען צו דיר.
װאָרום אַשׁ האָב איך אַזױ װוי ברויט געגעסן,
און מיינע מראנקען האָב איך מיט געוויין געמישט.
מיינע טעג זענען װי א שאָטן װאָס נייגט זיך,
און אַזױ װוי נראָז מריקן איך איין.
כה
שער נילד
כו
שול. עס הענגט 8 מעשענער לאָמפּ אָנ
געצונדן. אין דער מיט, ביי דער װאַנט,
א 2 שטייט דער ארון:קודש מיט אַן אַלם גרין:
אט ; (שָׁ געהאָפּטן פּרוכת. פון ביידע זייטן עמוד
= * ברענען הויכע ליכט. סידורים. מען זעט
אָפּגעזונדערט די ווייבערשול, די פרויען זענען טראַדיציאָ:
נעל, יידיש יום:מובדיק געקליידט, טייל אין ווייסע טיכער
און יידישער קאָפּ:צירונג.
אויף דער רעכטער זייט װאַנט שמייען בענק. צווישן די
בענק יידן, אַלע אין ווייסע קיטלען, איבערגעדעקט די קעפּ
מיט די טליתים. אויפגעהויבענע הענט, וי די פליגל. דאַ:
ווענען, וויגן זיך, מען הערט דאָס ברומען און קרעכצן פון
דאַװוענען. דער חזן זאָגט העכער די ערשטע ווערטער פון
כט
מ ר י ט 5
דער תפילה, און חייבט אָן שמיל צו זינגען. אלע זינגען
מיט. הא |
8 ייד (לויפט אריין דורך 8 זייטיקער נידעריקער מיר,
זאָגט אָן מיט מויטשרעק). מען זוכט יידן !..
(אַלץ ווערט פֿאַרשטאַרט, מען רירט זיך נישט פון אָרם.
אָפּגעריסענע, נישט דייטלעכע, איינצלנע ווערטער. שרעק.
א גרוליקער שאָרך מראָגט זיך דורך. פון דער ווייבערשער
שול לויפן אַריין פרויען, מישן זיך אוים מיט די מענער. אין
דעם מאָמענט באַװייזט זיך אין דער גרויפער מימל:טיר די
גייסטיק קראַנקע מרימל. מראָגט זיך וי א גייסמ, מיט
צעװאָרפענע האָר, אויפגעריסענע אויגן, מאַכט א פּאַר
שריט פאָרױים, זאָגט מים אומחיימלעכער רואיקייט.)
מרימל. אין דרויסן הענגם אַ ייד !
אין אַ ווייס העמד
אין אַ טלית:קטן...
הענגם און וויגם זיך
אויף די דראָטן..
ערשטער טייל
אין די קעלערס
לא
כ אָ ר
אָרגל;מוזיק
האָסט אונדז אָפּגעגעבן װי שאָם צום עסן,
און צווישן די פעלקער האָסטו אונדז צעשפּרײט.
דאָס אַלץ איז נעקומען אויף אונדו,
אָבער מיר האָבן נישט פאַרנעסן אָן דיר,
הנם דו האָסט אונדז פאַרשטויסן
אין אַן אָרט פון שאַקאַלן.
לג
דאָס ערשטע בילד
אויס פּורים
א שמעטל, ביים רב אין שטוב, קיינער
איז נישטאָ. פאַרנאַכט. אין שטוב איז
האלב:טונקל. עס שמייען אין דער מיר
אויף דער שוועל מרימל און צירעלע.
צירעלע קוקט אומרואיק און פאַרלירן,
מרימל. צירעלע, כ'וויל דיר עפּעס זאָנן... וועסט עם קיינ.
מאָל נישט פאַרגעסן... אפילו ווען דו וועסט שטאַרבן. װאָס
האָט זיך דיר געחלומט די נאַכט? זעסט, כהאָב אַ
טשאַטשקע, ס'איז 8 כישוף:נלעזעלע. ביסט ברונז? ווילמט
מיר צונעמען, מען טאָר נישט. גאָט וועט דיך שטראָפן.,. ווו
איז ס'גיחנום ? אויף דער וועלט, צי אויף יענער ? כ'ווייס,
אַז כ'וועל שמאַרבן, וועט מען מיר צונעמען די אַלץ גלען?
לעך... דו האָסט שוין געזען א שווארצן בעל:עגלה, װאָס
לו
מ ר י מט 5
טראָגט אַרױס א טויטן ? איך האָב שוין געזען. א מוים
קינד -- טשיפּעלען --- ווייס וי שניי... (אָנװײזנדיק) דאָ,
געל וי װאַקס... די פינגערלעך שמייף. ליכט ברענען זיך...
צירעלע. כ'האָב מורא. מרימל, כ'וויל נישםט. הער אויף !
(מרימל לויפט אַװועק.)
בלימעלע (קומט אַריין, אומרואיק, דערשראָקן).
צירעלע (האלב ויינענדיק, צו בלימעלען). ווען מרימל
קומט אויפן הויף, שרעקט זי אַלע איבער. שטענדיק האַמ
זי פאַרכישופטע גלעזלעך, שטענדיק רעדט זי פון מויטע,
פון גיהנום... זי זאָגט, אַז ס'איז נישמאָ קיין גיעדן אין
חימל. זי זאָגט, אַז ס'גיהנום און ס'גן:עדן זענען ערגעץ דאָ,
אויף דער וועלט... פאַרװאָס שוויינסמו ?
בלימ עלע. שרעק דיך נישט, שוועסטערל.
צירעלע (טרויעריק). ווייסט, בלימעלע ? אַז מרימל דער;
ציילט אירע מעשיות, הייבן אַלע קינדער אָן צו וויינען..
און בײינאַכט וועקן זיי זיך. מען הערט פון אַלע פענצטער
וויינען... מרימל קומט צו זיי אין חלום... צו מיר אויך,
בלימעלע (נלעם זי און טוליעט זי, רעדט געשוינד).
מרימל איז אַ יתומה, קראַנק, איבערגעשראָקן..
צירעלע (נעמט זי אַרום). כ'האָכ דיך ליב, בלימעלע,
ווייל דו ביסט שוין 8 נרויסע, און דו ביסט נאָך אזא גומע.
זיי דו אויך מיין מאַמע... גום ? זאָנ ! איז אמת, װאָס מרימל
לח
מ ר י טמ 5
זאָגט, אַז די, װאָס לעבן אין ניחנום, זעען אַזױ אוים וי
אונדזער מאַמע?.
בלימעלע (אומרואיק). נישט אמת, נישט אמת. אונדזער
מאַמע איז א טייערע, שיינע מאַמע. זי זעט אַזױ אוים פאַר
שרעק...
צירעלע. כ'ווייס, אַלע האָבן מורא, אַלעטשקע מענטשן
אויף דער גאַנצער וועלט האָבן מורא... דאָס האַרץ קלאַפּט
מיר ווידער, ריר אָן !
ב ל י מ ע'לע. ש... ש... ש.. פאַרגעס, שוועסטערל, פּאַרגעס.
צירעלע. כ'קען נישט פּאַרנעסן! מרימל זאָגט, אַז די
ביימער און די פייגעלעך אין סאָד זענען בלאַס געװאָרן
פּאַר שרעק... זי זאָגט, אַז דער הימל איז שוין נישט בלאָ,
ער איז אויך דערשראָקן... ווייסט, זי זאָגט, אַז ווען די זון
גייט אונטער, צינדן זיך אָן די װאָלקנס, ווייל זיי שעמען
זיך איבער די זינד אויף דער ערד... און די שטערן, רעדט
זי, פאַלן אַראָפּ און שטאַרבן, ווייל זיי זעען אלץ, אַלץ..
זי לאַכט... אפילו די פישלעך שרעקן זיך און לויפן אַװעק...
מרימל ווייסט, אַז דאָס ואסער אין טייך איז שוין נישט
ווייס, נאָר רויט, ווייל מען װאַרפט דאָרט אַרײן טויטע,
צעשנימטענע מענמשן... (וויינט גערירם) מרימל וייסט
אַלץ... (עס קומט אַריין דער שוחט מיט געשאַָכטענע עופות
אין דער האַנט. ער קוקט זיך אומרואיק אַרום, דערזעם
צירעלען מיט בלימעלען.)
לט
ם ר י טמ 5
שוח ט. ווו איז דער רב ? 8 שאלה..
בלימעלע. דער רב ? דער טאַטע ? (מיט גרויס אומרו.)
צירעלע (ליפט צו, גלעט די עופות). מען שעכט זיי..
זיי קענען נישט רעדן, נישט בעטן.
שוח ט. שלעכט פֿאַרשניטן... די האַנט צימערם..
צירעלע (גלעט דאָס העלדזל פון דער געשאַָכטענער הון).
א רחמנות... אפשר איז זי 8 מאַמעלי ?
בלימעלע. דער טאַטע ? (הערט זיך צו. עס קומט אָן
דער רב, בלאַס און דערשראָקן.)
ר ב. פאַרקלאַפּט דעם לאָדן ! פארלעשט פ'ליכט ! (דער רב,
בלימעלע און דער שוחט טוען עס) ווו איז די מאַמץ?
ב לימעלע (שמיל פאַרצווייפלט). די מאַמע ? ! (זי וויל
אַרױסלױפן.)
ר ב (האַסטיק). דו טאָרסט נישט, בלייב ! באַהאַלט דיך,
מאַָכטער ! באַהאַלט דיך! (וויל אַלײין ארויס.)
בלימעלע (שריימ). טאַטע, בעסער איך ! (לויפט אַרױם
מיט דער צוויימטער טיר, דער שוחט וויל אויך ארויסלויפן
נאָך בלימעלען.)
ר ב. בלייבט ! ס'איז א סכנה !
שוח מ. ניין, רב, איך טאָר נישט בלייבן. די קינדער ! די
קינדער! (לויפט אַרױס. דער רב בלייבט. א לאַנגע פּוזע, אין
דעם עפנט זיך אויף דער לאָדן, דערנאָך דאָס פענצטער
סמ ר י מ 5
און עס באַווייזט זיך מרימלם קעפּל. זי קריכט שטיל אַרױף,
אָטעמט שווער.) |
מרימל. צירעלע! ביסט דאָ? בלוט! רויט בלוט! אױ,
וי רויט ! האָסט שוין פאַרזוכט א מאָל בלוט ? בלוט מוז
זיין זיס, װוי קאַנדלצוקער. בלימעלעס בלוט מוז זיין זיספער
פון האָניק... עס בריט. משה רבינו שלאָפט, שמיל, ער רום..,
(דער רב לויפט אַרום איבער דער שטוב, טוט אָן דעם
טלית, פאַרשטעלט דעם קאָפּ מיט די הענט און פּאַמעלעך
פאַלט ער אויף דער ואַנט, באַהאַלט דאָס פּנים און בלייבט
וי פאַרגליווערט. צירעלע לויפמ צו צום רב, ער האַלט זי
פעסט כביים הענטל.)
צירעלע. מרימל, מרימל, הער אויף ! שרעק מיך נישט,
ווו זענען זיי? (פרימל פֿאַרשװינדט פּאַמעלעך פון פענצ:
טער. אין דרויסן פּלאַקערט. ס'פילט זיך גרויזאַמקײט און
שרעק. מען לויפט. מען הערט פאַרשטיקטע שטימען:
,מענטשן ! העלפט ! מיין קינד! מיין אַלטער טאטעץ!"
עס עפענען זיך די לאָדנם פון צווייטן פענצטער און ס'באַ:
ווייזט זיך ווידער מרימלם קאָפּ. עס פאַלט אַריין שלום,
דערנענטערט זיך צום עמוד, עם פאַלן אַריין נאָך מענטשן
פון שטעטל, בעלי:בתים, אָרעמעלײט, ווייבער מיט קינ
דער, מיידלעך, יונגעץ בחורים און בעלי:מלאכות, אַ װאַסער?
טרענער און נאָך אַנדערע. אלע טויט דערשראָקן, בלייבן
פאַרשוויגן, און קוקן מיט אומזיניקע בליקן אויפן רב.
שמילקייט, קיינער רעדט נישט קיין װאָרט, יעדער דריקט
מא
מ ר י מ 5
זיך צו צו דער װאַנט, מייל רוקן זיך צו צום באלעמער,
אַלע הערן זיך צו צו מרימלען)
מ רימל פֿאַרטראָגן). ספר:תורות ברענען ! די שול פלאַ:
קערט ! אַ זילבערנע קרוין װאַלגערט זיך אויפן הויף. אוים
דער שוועל ליגט אַ מענטש, דער אלטער שמש, אין דער
האַנט האַלט ער א ספר:תורה הענטעלע. שמיל! עֶר
דאַוונט. שמץ ישראל !
(די מאַמעס מיט די קליינע קינדער גייען פּאַמעלעך צו צום
רב. אַ יוננע מוטער מיט אַ קליין קינד אויף דער האַנט,
די שוחטקע מיט לייזערלען ביים הענטל. דער רב שמיים
אין מיטן.)
מוטער דערלאנגט דעם רב דאָס קינד). רב! נעמט
מיין קינד ! זאָלן מיינע אויגן נישט זען.-
(דער רב נעמט עס אויפן האַנט, דעקט צו מיטן טלית זיין
קעפּל, לייזערלען טוליעט ער צו צו זיינע פים. די אַלטע
באָבע פירט אויך צו צום רב די אייניקלעך, מאַטעלען און
ברוכלען, און דריקט זיי צו צו זיינע קני. הענטלעך קלאַ:
מערן זיך אָן זיין שװואַרצער קאַפּאָטע און מלית, עס ביל:
דעט זיך אַ פּיעטע. די רויטע ליכט פון פייער, ואָם
פאַלט אַריין דורכן פענצטער, ווען מרימל באַװוייזט זיך,
באַלײיכט דאָס בילד, דעם רב מיט די קינדער. די איבעריקע
געשטאַלמן זענען בלייך באַלױכטן, טייל פון זיי זענען
איינגעבויגן, אנדערע פֿאַכן פאַרצווייפלטע באוענונגען,
שעפּטשען און מורמלען. א שפּיל אָן ווערמער, 8 שטימונג
מב
מ ר י ט 5
פון מויטשרעק. אַלע ווערן וי פאַרגליווערט, צירעלע רייסט
איבער די שטילקיימ און זאָגט צו מרימלען אין פענצטער.)
צירעלע (מיט שרעק). מרימל! פאַרװאָס בין איך ג9:
בליבן אַלײין ? פּאַרװאָס קומט נישט די מאַמע ? פיר מיך
אַרױס, פיר מיך צו זיי.
מרימל. קום !
צירעלע. כ'שרעק מיך, כ'קען נישט.
מרימל. קום, װועסט זען, װוי דיין שוועסטער ליגט אויף
דער ערד, נאַקעט, די האָר צעלאָזט, זי הייבט אויף דעם
קאָפּ, און דער קאָפּ פאַלט איר צוריק אויף די שטיינער.
די שמיינער טרינקען אוים איר בלוט... ווייסט, אלע מענטשן
האָבן זיך באַהאַלטן אין די גריבער, אונטער דער ערד,
און איך אויף דער ערד. כ'האָב געפונען 8 קליין אָפּנעהאַקט
פינגערל, און זיבן ציינדלעך. איך על זיי אויפציען אויף
אַ שנירל און טראָגן אויפן האַלדז, ווילסט, קען איך דיר
אויפקלויבן נאָך, ווילסט קען איך דיר ברענגען אויגן..
אַזױ וי קרעלן, זיי ליגן אזעלכע שיינע, שװואַרצע, בלאָע.
קום! ר' ברכיה רב, ואָס שטייט איר, וי א מת..
אויף װאָס װאַרט איר ? אויף 8 נס... נישטאָ קיין נסים !
אַלץ איז שמותים,.. נאָט איז בייז!... ער שעלט! אױם
פּורים אויף דער וועלם...
מ;
דאָס צווייטע בילר
יערעס נפש
װוינטערנאכט אין א פּראָווינצער שטעטל,
7 אַ קעלער. 8 קליין פאַרשטעלט פענצטערל,
2 | די ווענט באַרעֲקם מיט שימל, אין יעדן
א על יעדן בינטל שמרוי לינם עמעצער. צע:
װאָרפן האָלץ. קאַרטאָפּל, אַ קענדל װאַסער, אויף דר'ערד
אַ קאָלירט לאַמטערל, אַ בלעכענע קװאָרט. אויף א בענקל
זיצט די באָבע פּאַראַליזירם, צונעדריקט צו דער ואַנט,
ביי אירע פיס ליגן אויף דער גאָלער ערד די אייניקלעך
מאַטעלע און ברוכל. פון דער רעכטער זיים אויף דער נארע
ליגט בלימעלע און לעבן איר צירעלע. 8 ביסל וויימער
ליגט דעם שוחמס ווייב מֿיט די קינדער און לייזערלע
מו
' מ ריט ?9
פון פאָרנט זיצט אויף אַ בינטל האָלץ דער חזן מיםט א
ליכט אין דער האנט. אויף זיינע קני האַלט ער א ספר,
נישט ווייט זיצט דער אַלמער, בלינדער, גראָער סופר,
אין דער מיט, ביים לאַמטערל, לינט מרימל איינגעהילט
אין אַ צעפליקטן טלית. אויף דער לינקער זייט, אין דער
טיף, זיצט אויף אַ נארע און דאַװנט דער אלמער רב.
דערלעבן זיצט זיין זון שלום. קעגנאיבער, אונטערן פענ+:
טערל, שטייט דער שוחט מים פארמאכטע אױנן, אָנגע?
שפּאַרט אויף 8 בעליק. אין ווינקל ליגן רחלע, מנחמל. מייל
שלאַפן, מייל לינן רואיק, שווייגן, חוץ דעם חזן, דעם סופר
און דער באַבען.
חזן (זאָגט ארויס פון ספר מים אַ מרויעריקן ניגון, הוסט,
פאַרשטיקט מים דער קאַפּאָמע דעם הוסם),
סופר (שמיל). פאַרטרינקט אַ ביסל װאַסער.
חזן. אַ שאָד יעדן פֿראָפּן, זאָל פאַר די קינדער בלייבן,
סמופר. אַ פינצטערע װועלט!
ב אָב ע. די פים פאַרשמיינערט, פאַרגליווערט. איך בין
שוין נישט מער וי דער שמויב, אָבער מיט זיי, מיט די
קינדער, מיט די יתומימלעך, מיט זיי װאָס וועט זיין ?
מרימל זיפצט אומרואיק).
חזן. מרימל מאַטערט זיך אין שלאָף.
מרימל (אין אָנהײב נישט דיימלעך, װאָס א מאָל דייט;
מה
ם ר י מ 5
לעכער). מאַמע, זיסע מאַמע! לאָז מיך נישט איבער (אלע
העון זיך צו) קאַלט..
ב אַ בע. זי קלאַנט זיך, נעבעך..
מרימל פון שלאָף). איך בין שוין אַזױ אַלט. די הענט:
לעך מיינע זענען מיד. מאַמע, נעם פון מיר צו די אױיגן,
איך וויל זיי נישט. קוק נישט אין זיי אַרײן. מאַמע, טייערע
מאַמע! נעם מיר צו די אויערן.
סופר (ניים צו נענטער צו מרימלען און זאָנט). הערם !
ב אָב ע. איר דערשלאָנן האַרץ..
מרימל. מיינע פיס זענען צעבלומיקט... רוים. צי דאָרט
װאַקסט רחמנות מיט מאָן, כאָטש אַ לוים ?
חזן (גייט צו צו מרימלען, קוקט זיך איין). רעדט פון
שלאָף.
מרי מל (ברעכט אוים מיט א געוויין).
ח זן. װאָס איז דיר, מרימל ?
מרימל, זעסט, זעסט ! (קוקט זיך אַרום, זוכט.)
סופ ר. אַזא ווייסע טויב אין זייערע שװואַרצע הענםט..
ב אָב ע. אַזא ווייסע טויב אין זייערע הענם..
מרימל (שוויינט, די אוינן אומרואיק פאַרשטאַרט, דאָס
קאַלירטע ליכט פון לאַמטערל פאַלט אויף איר בלאָס פּנים),
ב אַ ב ע. אַזא חכמה, אזא שיינקייט,
ח זן. מרימל, אפשר ווילסמו א ביסל װאַסער ?
מרימל (מיט פרייד, געשווינד). עס האָט זיך מיר טאַקע
מט
מ די מ 5
געחלומט אַ װאַפער. ר' ישראל, (טרויעריק) מיר האָט זיך
געחלומט, אַז מען בינדט מיך מיט שמריק און מען וואַרפט
מיך אין װאַסער אַריין. (רעזיגנירט) אין וואַסער איז געווען
אַזױ קאַלט ! אין דעם רירט מיך אָן 8 האַנט, דער מאַמעס
האַנט (כאַפּט זיך אויף פון געלעגער, לויפט צו צו צירעלען
און וועקט זי) צירעלע, צירעלע ! (צירעלע וועקט זיך אויף,
אויך בלימעלע.)
ב לימ עלע. װאָס איז, װאָס איז ? זענען דאָ?
ב אָב ע. מרימל, וועק זיי נישט, זאָלן זיי פאַרשלאָפן דעם
פּיין. (אלע וועקן זיך ביסלעכווייז.)
מרימל. צירעלע!
| צירעלע. װאָס ? צו װאָס האָסטו מיך אויפגעוועקט ?
ווען נישט דו, װאָלט מיך די מאַמע געפונען...
מרי מל. װאָס האָט זיך דיר געחלומט ?
צירעלע. א חלום פון יענער וועלט !
קינדער (כאַפּן זיך אויף, זאָגן צוזאמען). א חלום פון
יענער וועלט !
צירעלע. אַרום און אַרום איז געווען אזוי בלאָ. ס'איז
נישט געווען קיין ערד. מ'איז גענאַנגען אַלע דריי, איך די
מאַמע און די לבנה. אויף א מאָל איז פינצטער געװאָרן,
די מאַמע איז פאַרשווונדן, איך בין פאַרבלאָנדזשעםט נע:
װאָרן. דערנאָך האָב איך ווידער דערזען די מאַמע... נאָר
װאָס נענטער איך בין צוגעגאננען, אַלץ ווייטער בין איך
געבליבן.
מ ר י ט 5
מרימל. כא, כאַ... מען שפּילט זיך דאָרט אויך אין יאָ:
געלעך. מען יאָנט און מען דעריאָנגט נישם..
ב לימעלע. וועמען זי זוכט אויף דער װאָר, געפינט זי אין
חלוםא. -
מרימל. איך האָב געוויינט אין חלום. מען האָט מיר
צוגענומען די גאָלדענע קאָטש, גאָלדענע הערשעלעך און
דעם גאָלדענעם שלום |...
שוח ט. שוין וויפל נעכט נישט געשלאָפֿן.. די געשאָכ:
טענע קעלבער קוקן מיט זייערע שמומע אױגן... פרעגן
פֿאַרװאָס... די פינגער... פאַרנאָסענע... מיט װארעם בלומ,,,
ח זן. ר' אהרן, דאָס, װאָס איר שלאָפט נישם..
ר ב. אין זכות פון די מצוות.
צירעלע (לויפט צו). איר ווייסט ? זאָל ר' אהרן וויסן,
אַז די קליינטשיקע חינדעלעך, ווען מען שעכט זייערע מאַ:
מעס, קומען אָן פרעמדע,.. און נעמען ביי זיי אלץ צו, שלאָגן
זיי און פאַרדזשיאָבן זיי. יאָ, יאָ..
מרימל. צירעלע, װאָס האָסטו געזאָנט ? װאָס נענטער
דו ביסט צוגעגאנגען, אַלץ ווייטער ביסטו נגעבליבן, אמר
אביי, פרעג איך אַ שאלה, איך, מרימל, משונענע... שלום
ברכיהחס כלה... דו גייסט און גייסט... קומסט שטענדיק
צוריק... (לאַכט) פון שפּינוועבס אַ בריק, |
קינדער (אָגן אַלע צוזאמען, העכער). פון שפּינוועבם
א בריק. (לאַכן.)
נא
מ ר י ט 5
שוח טקע. שטיל, שמיל... די קינדער וועלן אונדז אום:
ברענגען... (כאַפּט זיך אויף.)
מרימל. זעסט אוים וי אַ מכשפה!
שוח ט קע. מֿיט די קינדער אַן אמתע קללה... (ליינט
זיך צוריק) איך פיל נישם קיין גליד. מתים ליגן בעסער,
מרימל (חייבט אָן צו ציילן, אָנװײיזנדיק). איין מת. צוויי
מתים, פינף, זעקם, זיבן, אַכם...
שלום. מרימל, הער אויף !
מרימל אַ, שלום! (שפּרינגט צו אים צו) דו איינער
ביסט נישט קיין מת. דו ביסט אליהו הנביא ! דו ביסט
דער שענסטער, דער בעסטער, איך ווייס, דו ביסט שלמה
| המלך !
ש לום. אַזױ, אַזױ, שמיל, שמיל... (גלעט איר קאָפּ.)
מרימל (פארחלומט). ווען שלום גלעט מיר די האָר,
בלאָזט אַזאַ הייס ווינטל... פון אַלעטשקע מענטשן, פון אַלע
חיות און פון אַלע טשאַטשקעם.. האַב איך אַממײנסטן
דיך ליב...
סופר. אַ גומער סימן, שלום. דאַרפּסט זי מקרב זיין, שלום.
מרימל. שלום, זאָג, װוי זעט אוים דיין כלח ? איך וויים...
די פּריצה פון פּאַלאַץ. גאָלדענע האָר. כ'האָב זי געזען פון
קאַשטשאָל גיין. אַ ייד מיט א גויע איז א זעמעלע א רויע..
מיט ראַזשינקעס פאַרקנעטן אויף פּסח אַ חלה...
נב
מ ר י ט 5
שוח ט קע. שווייג !
מרימל (גייםט אַװעק איבערגעשראַקן און זיננם).
אין מיינע אוינן איז תמיד טונקל,
טונקל וי אין די שװאַרצע נעכט.
איך זוך דיך, מייערער, אין יעדן ווינקל,
מיין האַריץ גייט אויס, וי אין שול די לעכט.
שוח ט קע. משונענע, צום זיננען איז איר איצט. (שטיימ
אויף.)
מרימל (באַהאַלט זיך אין אַ ווינקל).
שוחטקע (ניםט צרריק, פּױזע). וי שפּעט קען איצט
זיין אויף דער וועלט? האַ ? | |
שוח מ. ווער ווייסט ?
צ יר עלע. שלומען האָבן זיי צוגענומען א גאָלדענעם
זיינער. |
מרימל. איך האָב פיינט אַ זיינער. איבער א זיינער ווערט
װאָס אַ מאָל שפּעמער. א ווייזער איז אַ דיבוק. זאָלסט אים
בעטן פון היינט ביז... ביז משיחס ציימן, וועט ער קיינמאָל
נישט וועלן גיין אַהער... נאָר אַהין...
צירעלע. ווו אַחין ?
מרימל. אַחין, אַחין, איז ווייט. מען ווייס נישט ווי וויים.
ב לימ עלע. אוי, װוי שטמיל,
שוחט קע. באָבעשי, אַזױ שטיל געווען די גאַנצע נאַכט,
נג
פ ר י טמ 5
האַ ? איר האָט גאָרנישט געהערט, הא ?
ב אָב ע. איך האָב נאָר געהערט רייסן דעם ווינט,
מרימל. דאָס האָט געקלאַנט אַ פאַרװאָגלט קינד..
סופ ר. געהערט שיסן ערנעץ ווייט. מלחמה אין שטעמל.,
שחימה אין שטעמל... פאַרברענט אונדזער שטעטל. און
עס איז נישטאָ קיינער, זאָל,.. פינצטער, פינצטער... (אֿלע
ברומען, חזרן איבער) פינצטער, פינצטער..
מרימל., זיידע, ווילסט באָרגן מיינעץ אויגן?
סופר. גאָלדן האַרץ, אויגן קען מען נישט באָרגן,.. אויגן
מוז מען האָבן אייגענע..
דודל. כ'וויל אַהיים !
(דער רב זאָגט שטיל, דער חזן קוקט אריין אין 8 ספר,
מיטן ליכם אין דער האַנט. דער שוחט שמיים, די אױיג
פּאַרשטעלט מיט די הענט, די שוחטקע מורמלט עפּעס,
מרימל און צירעלע גייען צו צום סופר און זעצן זיך שטיל
צו זיינע פים. ער שמרעקט אויס צו זיי די הענט, מאַפּט
מיט די פיננער און נלעם זייערע קעפּלעך. די באָבע זיצט,
דעם קאָפּ אַראָפּגעהאַנגען.)
ב לימעלע. באָבעשי, װאָס קען איצט זיין, מאָג צי
נאכט ?
ב אָב ע. קינד, װאָס טוג דיר וויסן ? פּאַר אונדז איז אַלץ
איינס, צי טאָג, צי נאַכט. אַרױסגײן קענען מיר סיי װוי מיי
נישט.
נד
מ ר י טמ 5
בלימעלע (גיים צו, מים אַ פאַרצוייפלטער שמים,
שטיל), באָבעשי, װאָס וועט זיין, 8ז..
ב אַ ב ע. װאָס קענסטו, נעבעך, טון ? און אַז אַ דוצה באַ?
פאַלט אין װאַלד ?
בכבלימעלע צו דער באָבע זייער שטיל). כ'בין קראַנק,
באָבע, איך שרעק מיך... וועמען ? וועמען װעל איך ברעג;
גען אויף דער וועלט... ס'באַפּאַלט מיך א פּחד, אֿן עקל.
ווען איך דערשפּיר אין מיר אַ צימער... נעמט מיך אָן אַ
רחמנות... (ביינט אַראָפּ דעם קאָפּ, פאַרשטעלט דעם פּנים.)
ב אַ בכ ע. אַ נזר מן השמים, אַ שמראֵף...
שוח ט קע. א שטראָף, נו, הכלל ?
מרימל. הכלל, האָניק טיט גאַל...
באָכע פאַר זיך). נרויס איז דיין ליבער נאָמען. שיק
איר אַ מטרייסט,
בלימעלע (רימט איין דער באָבען). באָבעשי, מעג
מען אַזאַ קינד ליב האָבן ?
שוח ט קע (חייבט אויף דעם קאָפּ). אַזעלכע זינדיקע רייד!
ב אַ ב ע. יעדעס נפש איז א נפש, אַ צער בעלי:חיים...
בלימעלע ויינם).
םס ופר. אין אזא שעה.. דארף איינער דעם צוייטן
מרייסטן...
שוחט קע. א קעלט, עס שוידערט. (לייגט זיך.)
נה
' מ ריט 5
ר ב (הערט אויף צו זאָגן, זיפצט אָפּ, ליינט זיך אויף דער
באַנק, אין דרויפן הערט זיך דער ווינט).
שוחט (זעצט זיך לעבן ווייב און קינדער, איינגעביגן
אין צווייען).
צירעלע. עס איז מיר קאַלט, און עס הונגערט מיך, איך
װואָלט אַזױ געװאָלט עסן,
מרימל האַלב נאַקעט און באָרװעס, שטיל). אַז דו וועסט
מיר באָרגן א שטיקל דערעלע, װועל איך דיר באָרנן 8
שמיקל ברויט, |
דודל. ברויט, ברוים !
מרימל, אויסגעברענט די קנויט, אויפנענעסן ס'ברויט.
מירצעשעם מאָרגן װועט קומען און באָרגן אַ חלה... דער
טוים.,, -
לײזערל (שטיל). ברויט, מאַמע, ברוימ, עסן!
שוחטקע (דערצערנט). עס גראָז, װאָס װואַקסט דאָ אויף
דער שוועל. עסן, ברויט ! סמאָלע, נישט קיין ברויט, מייל
אייגן פלייש װאָלט איך אים געגעבן, כ'בין שוין אליין
הוים און ביינער...
מרימל. האָסט אַ בויך מיט הונגער, קענסט עסן די
פינגער...
דודל. רחלע! װאָס עסן אַנדערע קינדער ? דאָרט אויף
דער וועלט ?
נוֹ
י מ ריט 5
ר ח'ל'ע. יענע קינדער, דאָרט, קענען עסן וויפּל זיי ווילן,
קענען נאַשן.
מרימל. קענען נאַשן... עסן המן:טאַשן..
צירעלע. נא דיר (נעמט פון זיך אַראָפּ 88 שיכעלע און
גים איר פון זיך דאָס דערעלע צום איינהילן.)
מרימל (גיט איר דאָס שמיקל ברוים פון בוזעם).
צירעלע פּרובירט אָפּצובײיסן). אַזױ האַרט. (גיט איר
צוריק. מרימל טוט אָן דעם איינעם שוך, ביידע טוליען זיך
אין צירעלעס טיכל.)
צירעלע. אין דעם קעלער לויפן אַרום שאָטנס. איך
האָב אַזױ מורא פֿאַר זיי... שלום !
שלום. שלאָף, צירעלע, שלאָף, מרימל, שלאָפּט ! (גייט צו
זי צו, דעקט זיי צו.)
ח זן. אין זכות פון אייערע מאַמעם זאָלט איר ניצול ווערן
פון הונגער אוּן נוים,
מרימל. פון אַלע זכות אבות.. עסט מען פאַרשימלט
ברוים... |
ח זן (לעשט אויס דאָס ליכט, מאַכט צו דעם ספר און ציט
זיך אויס אויף דער ערד). דאָס לעצטע ליכט, אָ, שווער דאָ
צו ליגן. טאָמער שענקט מיר נאָט אַ שלאָף... טאָמער זוכט
מען 7...
שלום. איך שלאַף נישט.
נֹ
מ ר י טמ 5
מופר. איך הער יעדן שאָרך, צוגענומען די אױיגן, ג9ץ=
בליבן די אױיערן...
בלימעלע. שלום, דו שלאָפּסט נישט ? די מאַמע שטייט
פאַר די אויגן... (קוקט אויפן פאָטער) װאָס אונדז איז גע:
שען... מאַטע ! (שטיקט דאָס געוויין.)
רב (הייבט אויף די אויגן צו בלימעלען).
השפּילו שבו כי ירד
מראשותיכם עמרת תפארתכם.
זעצט אייך אַראָפּ נידעריק,
װאָרום גענידערט האָט אייער קאָפּצירונג,
אייער פּראַכטיקע קרוין.
סופר. שמארקע דורות געווען, אַ חייליק לאַנד געהאם...
אַ בית:המקדש, אַלץ חרוכ געװאָרן... דער ייד איז געבליבן.
ווידער צעשטערט און פאַרברענט... און מיר לעבן... וועלי
מיר ווייטער לעבן. לא אלמן ישראל,
שלום. דאָס האַרץ טוט ברומען..
מרימל (ייננם).
פאַרשמיינערט די ערד,
פאַרזשאַווערט די שװערד,
פאַרלוירן דאָס לאַנד,
געבליבן די ואַנט.
שלום. מרימל, שטיל... (דערלאננט איר א בלעכל מיט 8
ביסל װאַסער,)
נה
מ ר י ט 5
ימ רימל טרינקמ, גייט צו נענמער, דערזעט תפילין,
נעמט צאַרט דאָס תפילין:זעקעלע אין דער האַנט און דריקט
עס צו צום האַרץ).
אַ זעקעלע תפילין... א תפילה !
אויף צרות אַ סנולה..
מיט גאָלדענע דרימען...
געהאָפטן דער סימן..
דאָס דריטע בילר
קינדער רעדן צו גאָט
סא
קעלער. מרימל א חויך דין קינד, א בלאס
ליכטיק פּנים מיט 8 זיס טראַניש שמייכל,
שטענדיק פאַרטראַכט און שטענדיק אויף
דער וואך. איר שטים ענדערט זיך אָפט,
| זי איז קינדעריש און דערװאַקסן, לאַכט
{ לצנות און קינדערישן שפּאָט. זי שטעלט
זיך שטענדיק פון דער וויימנס. אָפּט שווייגט זי, הערט
זיך צו אַלעם צו. אַרום איר זענען תמיד דאָ קינדער,
אומבאַהאָלפענע און פאַרווונדערמע.
מרימל זיצט אויף דער ערד לעבן שלומען, שלום זיצט
אויף א בענקל). ווען שלום רירט מיך אָן, דאַכט זיך מיר,
אַז איך פאֵל, פאַל אין 8 טאָל. אין די ליפּעלעך, דאָ, ווערט
אַזױ הייס... שלום, דו קענסט דיינע הענט? אַזױ וי
סג
מ ר יט 5
סאַמעט, דער פינגער א וו און דער אַ למד, ציטרינען, ארץ:
ישראל אתרוגים ! זיי שמעקן װווי שבת:אויבסט, װוי בשמים...
וי נעגעלעך. דאַ אין האַרץ זיצט אַ בין און זשוזשעם..
הערסט, עס רוישן, עס שניידן זעגעלעך. פארװאָס ביסטו
בלאַס... גראָ וי שמויב ? די מאַמע מוז שוין זיין וויים,
ווייס וי אַ טויב. (לויפט צו צו בלימעלען.)
בלימעלע (צו שלומען). אַלץ ווערט מיר אײיננעשרומפן
פון הונגער. (שטילער) וי א װאָרעם... עפּעס נאָנט מיך
טאָג און נאַכט... (דערשראָקן) דו הערסט ? איר הערט ?
װאָס איז דאָס ?
שלום (שטייט אױף).
סופר. שרעקט אייך נישט! (אלע וװעקן זיך.)
אלע. זענען דאָ ? שטיל,.. שמיל,.. (הערן זיך צו.)
סופר. שרעקט אייך נישם. עס דאַכם זיך נאָר !..
מנחמל. נישט:נומע, טוימע גייען דאָ אַרום... מאַמע !
טאַטע ! ווו איז מיין מאַמע ? איך וויל מיין מאַמץ!.
שוח ט קע. ווער ווייסט פון איר געביין..
מנחמל (ויינט שטיל). |
שלום (גייט שמיל צו צום שוחטס ווייב). אפשר האָט
איר אַ ביסן ברויט ? פאַר דער שוועסטער..
שוחט קע. אַ קריש ברויט, זאָל עס זיין פֿאַרן קינד, זאָל
עס אויסגיין, חאַ ? פאַרמאָרעט ווערן ?...
שלום (ענמפערם נישמ).
סד
ם ר י ט 5
מרימל. בלימעלע איז געװאָרן ווייס וי קאַלעך, בלאַם...
א ווייסער מלאך, וי אַ פאַרחלשטע כלח צו דער חופּה...
איך װאָלט אויך געװאָלט חלשן... (גנבעט אַרױס פון דער
שוחמקע, פון אונטערן שטרוי, שמיקלעך אַלט ברויט און
ניט בלימעלען, דערנאָך דעם סופר. בלימעלע נעמט עס
פּאַמעלעך, עסט, שלום שטייט לעבן איר.)
סופר (כאפּט דאָס ברויט, װאַקלט זיך, פאַרטראַכט זיך),
ניין... (גיט עס איר צוריק.).
מרימל (נייט צו צו שלומען). זעסט, שלום, מיינע פין:
נער, יעדער נאָנל האָט אַ שװארץ פלעקעלע. דאָס זענען
זינד. גרויסע זינד !... (נייט צוריק, זעצט זיך לעבן צירעלען.)
צירעלע. מרימל, איך האָב אויך גרויסע זינד, ווייסט ?
איך האָב אומגעברענגט א קליין שוועלבעלע. א קליין קראנק
פייגעלע, אזעלכע דינעטשקע פיסעלעך, פּיצינקע נענגעלעךר
און אויגעלעך וי קרעלעכלעך. איך האָב עס פאַרמאַטערט,
מרימל. דאָם איז גישט געווען אַ שװאַלב. דאָם איז גע:
ווען 8 נשמה פון א קליין קינד...
צירעלע. אפשר.. |
מרימל, אפשר! א גנוטער תירוץ.. האָסט געשלייסטע
פעדערן אין קאָפּ, קענסט נישט רעכענען... אפשר ! אַ גי
טער חשבון... (מרימל און צירעלע נייען צו צו דער באָבען.)
צירעלע. באַכע, פאַרװאָס זיצסטו אַזױ און רירסט זיך נישט?
ב אָב ע. פאַר שרעק, פאַרגליווערט געװאָרן.
מ ר י ט 5
מרימל לאכמ).
מאָטעלע. באָבע, דו וועסט קיינמאָל נישט קענען גיין ?
און אַז משיח װועט קומעןן?
קינדער (חזרן איבער). און אַז משיח וועט קומען ?
צירעלע. באָבע, איך װאָלט דיר אַװעקגעגעבן איין פום.
ליײי זע רל. און איך װאָלט דיר אוועקנענעבן אויך איין
פּום, װואָלסטו שוין געהאמ צוויי. יאָ, אָבער מען קען נישט
אַזױ, כ'ווייס. אמת ?
באָבע (צו זיך). אַזױ פיל רחמנות... אַזױ פיל האֿרץ..
ביז עס ווערט נישט נרוים...
מרימל. באָבע, װאָס טױינן דיר פיס ? 8 מילון שלאַנגען,
מען קען דיר געבן א ביס...
מאָ טעלע. פֿאַרװאָס איז דאָס ברויט מיט שימל ?
ב אָב ע. אין קעלער איז נאָס, דער באָבעס קלייד איז אויך
מיט שימל,
מרימל. באָבע, דיר איז בעסער! קענסט נישט גיין
קענסט נישט לויפן. אָן דעם נעמומל... וועסט דיר פאַר:
שפּאָרן... לאָז װאַקסן דער שימל... אויך א חסרון...
צירעלע(גייט צו). זיידעניו, דיינע שטיוול זענען אויך
גרין...
סופר. איך זע זיי נישט... איך פיל עס אין די ביינער.
איך זע גאָרנישט. (רעשט קינדער לויפן צו צום סופר.)
צירעלע. זיידעניו, ביסט אפשר הונגעריק ?
סו
מ ר י ט ?5
סופר. הוננעריק? ניין..
צירעלע. ביסט דאָרשטיק ?
ס ו פר. דאָרשטיק ? ניין...
צירעלע. די פים זענען דיר שוין פאַרפּרוירן געװאָרן ?
מיינע פיסלעך זענען שוין װווי שטיקער אייז... זיידעניו, זאָג,
דו קענסט שוין מער קיין ספר:תורות נישט שרייבן...
סופר. אַ בלינדער סופר, יעדעס אות געדענק איך, נאָר
זען װועל איך זיי שוין קיינמאָל נישט. |
צירעלע. װאָס האָבן זיי מיט דיינע אוױינן געטון?
מרימל. דעם זיידנס אויגן... בלאָנדזשען ארום... זוכן דעם
סופֿר... יי
צירעלע. בענקען נאָך די הייליקע אותיות.
סופר. בלינד..
מרימל. ביסט גלייך מיט אלע. אַלע זענען בלינד... איין
בלינדער פירט דעם צווייטן.
צירעלע. וװואַהין, מרימל, וװואַהין ?
מרימל. דער סוד איז דערין.
חזן (הוסמ). אַ מרונק!
שוח ט קע. עס איז שוין נישמאָ קיין װאַסער.
ר ח'לע. איך בין אַזױ דאָרשטיק. די צונג קלעפּט זיך מיר
צום גומען.
צירעלע (פרייט זיך). איך האָב אַן עצה. לאָמיר טריג:
קען טרערן... לאָמיר נעמען אַ בלעכל, און ווער עס װועט
סו
מ ר י מ 5
וויינען, וועט מען אים אונטערשטעלן דאָס בלעכעלע. וועם
מען האָבן צו טרינקען.
ר ח'לע. נו, טאָ לאָמיר וויינען.
צירעלע. נו, נו, טאָ לאָמיר זיך דערמאַנען אָן אלע אונ:
דזערע... (הייבט אָן צו וויינען.)
ר ח לע. נו, וויין, וויין, 8 סך, א סך וויין, א סך. געשווינר...
(לויפט נאָכן בלעכל און שטעלט איר אונטער. צירעלע
הערט ביסלעכווייז אויף צו וויינען, רחלע קוקט אריין אין
בלעכל.)
צירעלע (מוט אַ שלונג, לאָזט אַראָפּ דאָס בלעכל), בי.
מער, איך וויל נישט. | |
מרימל. טרינק! ווער עס מרינקט אייגענע מרערן, וועם
געהאָלפן ווערן ! (קינדער זאָגן נאָך) און ווער עס טרינקט
פרעמדע מרערן, וועט פאַרשאָלטן ווערן...
קינדער (אָגן נאָך). און ער עס טרינקט פרעמדע
טרערן, וועט פאַרשאָלטן ווערן. |
מרימלל., טרינק וויין, טרינק, צירעלע, חיינט איז שמחת;
תורה !
צירעלע. שמחת:תורה ! פענער מֿיט גלעקעלעך... רוימע
עפּעלעך... די ספּר:תורה איז געווען אָנגעטון אין אַ בלאָ
סאַמעט מענטעלע. מען האָט געגעבן די קינדער צו קושן
די תורה... ווען מען װאָלט איצט געקענט א קוש טון די
מפר:תורה, װאָלט עס אפשר געהאָלפן...
סח
מ ר י טמ 59
ברוכל (נייט צו צום חזן). מרימל זאָנט, אַז היינט איז
שמחת:תורה,
ח זן. עס מישט זיך איר אין קעפּל. היינט איז דער ניינ:
טער טאָג אין תשרי. יום:כפּור גייט.
ברוכל (צו די קינדער). יום:כפּור !
קינדער. יום:כפּור, יום:כפּור !
צירעלע. שלום! זינג ונתנה תוקף.
שלום זיננט שטיל, אַלע קינדער זינגען שטיל מיט, דער
חזן זינגט מיט, פאַרנעסט זיך און זינגט װאָם 8 מאָל הע:
כער און העכער, פאלט אַרײן אין עקסטאַז, שפּעמטער װאָס
א מאָל שוואכער. זיננענדיק פאַלט ער שמיל אויף דער ערד,
די ערשמע באמערקט עס מרימל, לויפט צו, די איבעריקל
קינדער אַחוץ צירעלען מוען נאָך). |
מרימל. זיידעניו, האָסט זיך דערשראָקן... (ביינט זיך
צו אים אַראָפּ און הערט זיך צו, רופט צו צירעלען) צירעלט,
קום, וועסט זען, װוי מען שמארבם.. |
צירעלע. כ'חאָב מורא, מרימל, לאָז מיך ! שלום ! זע,
ר' ישראל... (אלע לויפן צו צום חזן.)
שלום. װאָס איז אייך ? ענטפערט !
ח זן. יידן, איך שטאַרב... װאָס זאָל איך דאָרט זאָנן ?...
(שטארבם.)
שוח טקע. ער לעבט שוין נישט..
רב (גייט צו צום מת, אַלע טרעטן אָפּ, קוקט אים לאַנג אָן,
סט
ם ר יט 5
זאָגט). ברוך דיין אמת... (זאָגט שמיל וויימער פֿאַר זיך.
דער שוחט נעמט דעם חזנס מלית און דעקט צו דעם
טויטן, שוחמקע צינדם אָן זיין ליכט.)
צירעלע (נייט צו צום טוימן). ר' ישראל, זאָנגט נאָט,
אַז ביי אונדז איז פינצטער און קאַלט. ווען וועט מען שוין
אַרױסגײן ? פאַרצייל, זיידעניו, פאַרצייל אלץ, (בלייבם
שמיין איבערן מת.)
לײזערל (גיים צו נענטער). זאָנ אויף יענער װעלט,
אַז דער טאַטע האָט שוין נישט קיין כוח, 8ז דער מאַמען
קלאַפּט מאָג און נאַכט דאָס האַר'ץ, אַז משהלע איז שטום
געװאָרן פאַר שרעק און דאָס קליינע קינד איז שוין אויך
נישטאָ... (בלייבט.) |
ר ח לע (גיים צו און בייגט זיך צו צום מת). אַז מען איז
תמיד חונגעריק און דאָרשטיק, אַז עס איז נישטאָ קיין
ברויט און עס איז נישטאָ קיין ואַסער. (בלייבט.)
מנחמל. זאָג דעם רבונו של עולם, אַז איך בין געבליבן
איינער אליין. דעם טאַטן און די מאַמען האָט מען אַװעק:
געפירט, איך וויים נישט ווואַהין. זאָג דער מאַמעלי, אַז
זי האָט מיך אָפּנענאַרט. זי האָט געזאָגט, מנחמל, זי
שטיל, בעט גאָט, איך קום באַלד צוריק, און איז שוין מער
נישט צוריקנעקומען...
מרימל (בסוד). שומה, נאַר, מען האָט זי פאַרברענט..
מנחמל. כ'וייס, אָבער זאָל זי צוריקקומען, זאָל זי מיך
נישט איבערלאָזן אלײן...
מ ר י טמ 2
ברוכל (לויפט צו און זאָגט געשוינד). לאָז גאָט מיר
שיקן א זעמעלע... (לויפּט צוריק.)
ציר עלע. געדענק, זיידעניו, זאַג אים, אַז בלימעלע איז
שוין גראַ געװאָרן, אַז זי בענקט נאָך דער מאַמען... און..
וויינט. מאַמער זעסטו די מאַמען, זאַלסטו איר גאָרנישט
זאָגן, זאָלסט זי נישט מצער זיין.
מרימל (זעצט זיך לעבן מֿת, רעדט שמאַרק). זאָלסט
נישט פּאַרגעסן צו גריסן דעם טאַטן, די מאַמען, אמן. און
אים זאָג, איך, מרימל, שיק אים אַן עצח... אלע, אַלע יידן
צוזאַמענצוקלױבן. שװואַרצע טעג, צעחאַקטע שויבן... אויב
אַזױ, זאָל ער אלע נעמען דאָרט אַהין... אַ גלייכער וועג..
מרימל דעם דיינס פרענט... איז דער תירוץ... אַ פאַרזשאַ:
ווערטע זעג. אמֿר אביי, האָב איך, מרימל, אַ טענה, אַז
מען נעמט צו אַ מאַמע, פּאַרװאָס נישט יענע, נאָר דווקא
מיינע. און גיב טאַקע דעם רבונו של עולם צו פּאַרשטײן..
איך בין אַ נולם, איך בין אַ שמיין...
שוח מקע. מאַטע געמרייער, האַסט קיין רחמנות נישט,
מיט אַ מת אינאיינעם... (אין דעם הערט מען שיסן א
גערויש, א געפּילדער, טופּען פון פיס, געשרייען, אין קעלער
א צעמישונג און אַ שרעק.)
סופּר. זענען דאָ.. (אַלע פאַרצימטערט, אַלע כאַפּן זיך
אויף.)
שוח ט קע. לאָמיר אַנטלױיפן !
עא
מ ר י ט 5
שטיט ען. װואהין ? ווואהין ?
בלימעלע. װואַהין ? װוואַהין ?
צירעלע. כ'האָב מֿורא,
מרימל. אַ חתונה... זאָגט ווידוי פּאַר דער גסיסה... שרעק
זיך נישט, צירעלע, (נִיט איר אירם א שטיקל ברוים)
נעם, עס, ס'איז זעמעלעך זיסע.
שלום. קומט, קומט ! (העלפט צוזאמעננעמען זאַכן, וויל
זיי אַרוספירן. יעדער נעמט צונויף זיינע זאכן אין געאייל,
מען הערט ווידער די פרעמדע, שווערע טרים, עס הערט
זיך האַקן שויבן, אַלע לויפן אין אַ טונקל ווינקל צו דער
װאַנט, פּרעסן זיך צוזאַמען, איינער קלאמערט זיך צום
אַנדערן. אַלע שווייגן.)
שוח ט קע. גרויפער גאָט! געשווינד! לעשט אױים די
ליכט ביים מוימן ! (לויפּט צו און לעשט אוים.)
באָבע (רופט). קינדער ! מיט די קינדער װאָס וועם זיין ?
קינדער. באָבע, באָבעץ!
סופר (בלאָנדזשעט ארום מיט איסנעשטרעקטע הענט,
רופט). צירעלע, מרימל !... דערלאַנגט... א הענמל, פירט
מיך אַרױס... כ'זע נאָרנישט..
מרימל (פירט אים אַרױס, קומט באַלד צוריק),
קינדער. באָבע, באָבע ! (לויפן צו איר צו.)
באָבע. קינדער ! (ווערט וי פארשטיינערט.)
עב
מ רי ט 5
מאַָטעלע. װאָס וועם מיט אונדז זיין, מרימל ?
פֿרימל. שעפעלעך, ציגעלעך, קלייניטשקע הינדעלעך, אַן
אַ ברכה, מיט א ברכה, אַלע װועט מען שעכטן.
מאָטעלע. זאָג, מיט אַ חלף ? !
מרימל. אַ חלף איז כשר, אַ האַק איז טרפח (נעמט צו דאָס
לאַמטערל, זאַנט צו די קינדער) קומט, איך װעל אייך פירן...
צו כותל מערבי שפּאַצירן... (קוקט זיך איין אין דעם לאַט?
טערל) נאָך איין פונק איז געבליבן. (גייט צו צום מת) ר'
ישראל, שטייט אויף, שמייט אויף ! ביי אונדז אין שטעמל
האָט מען מתים פון די קברים נעשלעפּט. די טוימע יידן
זאָלן נאָך אַ מאָל שמאַרבן... זיידע, שטייט אויף ! ר' ישראל,
שמיים אויף ! שמייט אויף !
קינדער (אַלע צוזאמען). שטייט אויף, ר' ישראל, שטייט
אויף ! |
עג
10
דאָ
אָס פערטע ביל
ר
טֹ
וראַשקעס איו כעס
ער..
עה
פּאַר חדשים שפּעטער... אן אַנדער שטעטל.
א קעלער:שטוב, אַ סלופ אין מיטן און צוויי
מלופּעס פון ביידע זייטן שפּאַרן אונטער
דעם באַלקן. אַ פענצטער פאַרשטאָפּט
מיט שמאַטעס. א קליינע הילצערנע טיר,
ביי די ווענט בענק, אויף זיי געלענערס. 8 פּאָר אוים?
געליינטע ברעטער אויף דער ערד. עס הענגט אן אָנגע?
צונדן לעמפּל, אין ווינקל ברענט אַ ליכט אין אַ לייכטער.
עס שמייען באַזונדער צוויי דינע ליכטלעך. פריימיק צו
נאַכט. אומעמום זעק, פּעק און קלומעקלעך מיט זאַכן. קויש:
לעך, קעסטלעך, שנורן, קריגלעך, שעפּלעך, פלעשער,
שיך, מלבושים. אויף די בענקלעך לעבן די מענער ליג
טליתים, פידורים, ספרים.
מ ר י מ 5
צירעלע זיצט אויף דער ערד אויף אַ טוך נעבן מרימלען.
מרימל זיצט אָנגעלעגט אַן סלופּ אין דער מיטן באַלױכמן
פון דער ליכט. אָנגעמון אין אַ ווייס העמד מיט לאַנגע
ארבל. אַ רויט, קורץ, ברייט קליידל. אויף די לענדן א חסי:
דיש, שװאַר'ץ גאַרטל, אויפן הארץ אָנגעהאָנגען א מזוזה.
באָרוועסע פיס. מאָטעלע, ברוכל, לייזערל און רחלע זיצן
צוזאַמען ביי דער װאַנט אויף די זאַכן. די יינגלעך זענען
אָנגעטון אין קאַפּאַטקעלעך, טייל אין העמדלעך מיט ארבל:
כנפותלעך, מייל אין היטלעך, אַנדערע אין קאַפּעלעך. בלי;
מעלע זיצט איינגעבויגן אויף א באַנק. די שוחטקע ליגט
קעגנאיבער אויף דער ערד אויף די ברעטֿער, אונמערן קאָפּ
אונטערנעלייגט שמאַטעס. אויף דער רעכטער זיים זיצט
די באָבע אָנגעשפּאַרט אויף 8 סלופּ. אויף דער לינקער
זייט, ביים סלופּ, זיצט דער סופר. ביי דער הינטערװאַנט
אויף אַ בענקל זיצט דער רב, פּאַר אים 8 קליין מישל, אױיפן
טישל א פּאָר ספרים און לייכטערם מיט ברענענדיקע ליכם.
דערלעבן זיצן דער שוחט און שלום, זיי דאַוונען שטיל,
אין דער מיט אויף אַ קאַסטן ליגט דאָס קראַנקע קינד דודל.
מאָטעלע. עס הונגערט מיך... עסן... עסן..
צירעלע. טרינקען... װאַסער,.. ברוימ, א פּיצל, אַ פּ
צעלע.-
ברוכל. אַ קרישל.. כאָטש אַ קרישקעלע וויל איך...
צירעלע (צו זיך). ס'מוז בלייבן פאַר מיין שוועסטער
בלימעלע, זי איז קראַנק... זי וועט האָבן א קינד..
עח
מ ר י מ ?5
לײיזערל. אוי, עסן.. עסן...
מרימל. עס אותיות, חיתן, טיתן.
ר ח לע. כ'האָב אן עצה, לאָמיר אױיסטראַכטן עסן, גוט ?
אַזױ אומישנע, מען קען אַלץ האָבן... לאָז זיך אונדז דאַכמן...
ברוכל. עס װועט העלפן?
ר ח לע. אוודאי, ברוכל, מען וועם ווערן זאט... אַ ביסל
זאַט... (מאכט זיך עפן) איך עס איצט אַ פּלעצעלע מיט
מאָן...
ב רוכל, אויף א רעכטן אמת ? (האַלב וויינענדיק.)
ר ח לע. דאַוון, בעםט נאָט, וועט ער אונדו צושיקן.
צירעלע (צו מרימלען). זאָג, ס'איז אמת, װאָס דו האָסט
געזאָגט ? אַז גאָט דאַוונט קיינמאָל נישט?
מרימל. אוודאי, צו וועמען ? ווער איז נאָטס גאָט ?
ציר עלע. און ווער האָט באַשאַפן גאָט ?
מרימל. גולם, נאַר... נאָט.
צירעלע. זיך אליין באַשאַפן ?... װוי זעץט אויס נאָם 7...
מרימל. ס'איז אַ סוד... אַ סוד...
לײזערל. מרימל, משוגענע, זי איז צעמישט. (רירט אַן
די מזוזה.) |
מרימל. ריר נישט אָן. ס'איז ער ! שלום !
ברוכל (גיימ צו צו דער באָבען). באָבע, זאָג ס'איז אמת
עם
מ ר י מט 5
װאָס מרימל זאָגט ? אַז מים הונגער קויפט מען אָפּ די
עברות ? אַז טרערן קענען אָפּמעקן זינד ? זאָג, באָבע, איף
האָב אַ סך זינ- ? איך ווייס נישט ? (בסוד צו דער באָבען)
איך האָב א פעדערל פון 8 פייגעלע, כ'האָב אַ קליינטשיק
פּודעלע מענטשעלעך. איך האָב דאָס אַלץ געפונען דאָ אין
קעלער, איך האָב דאָס אַלץ באַהאַלטן, אַז קיינער זאָל נישט
זען, מען זאָל עס מיר נישט צונעמען. דאָס איו אַ זינד,
באַבע ? יאָ, אַ זינד? זאַנ?
ב אָ בע. ניין... דו האָסט שוין אָפּגעקױפט... תשובה נע.
מון... |
צירעלע. מרימל, ווילסט עסן, איך וויים... װאָס האָסטו
זיך ווידער פאַרמראַכט ?
מרימל. צי קען אַ לייב א ביס מון א פלין ? (קינדע'
לאַכן.)
צירעלע. אַלץ איז ביי דיר פאַרקערט. א פליג קען 8
בים טון א לייב. ווען זאַמד װאָלט געווען בלאָ, װאָלט נע:
ווען שענער, אמת ?
ר חי לע. און ווען די װאָלקנם װואָלמן אַראָפּנעפאַלן, װאָלםט
מען געזען, װאָס עס מוט זיך אין הימל, אמת ?
מרימל. איך ווייס ! אַלע טוימע קינדער און אַלע מוימטע
יידן קוקן צו אונדז אַראָפּ און רעדן...
צירעלע. און מיר הערן זיי נישט.
מרימל. די גאַנצע וועלט הערט נישט.. זי איז טױב,
מ ר י ט 5
מנחמל גייט צו). ווייסט, אונדזער קעצעלעס באָבעשי
(קינדער לאַכן) איז פּאַרלױרן געגאַנגען אין דעם געטומל,
מען האָט עס צעטראָטן, דאָס קיזשעלע האָט געגעסן פּאַפּיר.
נלויכבסט מיר נישט ? פון הונגער.. איך האָב אויך נ/*
געסן פּאַפּיר,
ר ח לע (שטיל צו צירעלען). דעם שוחמס ווייב, ווען ױ
איז בייז, זאַנם זי, איך האָב נאָרנישט פאַרן קינד, כ'וועל
אים געבן סמאָלע. און אַז זי וויינט, זאָגט זי, צו װאָס דאַרף
מען האָבן קינדער, אַז עס קומען גזלנים און שעכטן זי
אויס, ס'איז נישט קיין וועלט, זאָגט זי, ס'איז א וויסטער
װאַלד.
מנחמל? האָסט שין געגעסן 8 מאָל סמאָלץ?
ר ח'לע. ניין !
צירעלע. און ליים ? געדענקסט, ווען מען האָט אונדז
געמריבן, האָב איך געגעסן בלאָטע און גראָז און האָלץ.
ר ח לע. מען ווערט קראַנק. איך האָב געטרונקען װאַסער
פון א זומפּ. דאָרט זענען געלעגן טויטע פערד און אַ סך
סקעלעטן...
צירעלע. װאָס איז דאָס סקעלעטן?
מרימל. מענטשן:ביינער... ס'איז שוין קיינער..
צירעלע. און װאָס האָט מען געטון מיט דודלען ?
פא
11
כמ ר י ט 5
מרימל. זיי האָבן אים אויפן מיסט געװאַרפן,
צירעלע. אָך ניין, ניין. כ'וויל שוין קיינמאָל נישט
שטאַרבן, קיינטאָל נישט, קיינמאָל נישט ! (וויינט שמיל.)
ר ח לע. בין איך קראנק געװאָרן... װאָס דעמאָלט איז ג9:
ווען... אוי ! עס זאָל שוין קיינמאָל אַזױ נישט זיין. זיי האָבן
געזוכט יידן, ס'קינד האָט געוויינט, האַט מען עם פֿאַר:
שטופּט ס'מיילעכל מיט אַ שמאַטע, די מאַמע האָט געשריגן -
עס וועט זיך דערשטיקן... מען האָט זיך אַלע געמוזט מאַכן
פאַר טויטע, זיי זענען צונעלאָפּן און מיך האָבן זיי נעטראַטן
מיט די שטיוול. משהלען, דעם שכנס יינגעלע, האָבן זײ
געקאָפּעט מיט די פים, נעפּרװוט, צי ער לעבט, און די
קליינע פיינעלע, ווייסט, די פון די לאַנקעס, האָמם איינער
דורכגעשטאָכן פ'בייכעלע און שפּעטער זענען זיי אַװעַקגע:
ריטן אויף די פערד, האָבן זיך געזונגען און געלאַכט..
דערנאָך איז געװאָרן שטיל. עס האַט שוין אָנגעהױבן צו
מאָנן. מיין ברודערל שלמהלע, מיט דער שמאַטע אין מיי:
לעכל, האָט שוין נישט געלעבט... און פייגעלע איז אויך
געשטאָרבן,.. אין װאַלד האָבן די פיינל אַזױ שיין געזונגען,
און דאָס מייכל דערלעבן האָט נערוישט, און אפילו די
פליגן האָבן געזשוזשעט אַרום אונדז... נאָר מיר האָבן גע:
מוזט זיין שמיל און שוויינן ווי מויטע...
צירעלע (זיפצט אָפּ). מוראַשקעס איז בעסער פון אונדו,
זיי דאַרפן זיך נישט אױסבאַהאַלטן, דאַרפן זיך נישט אַרום:
װאַלגערן (פּאַרטראַכט זיך, גייט צו צו בלימעלען) בלימעלע,
פב
מ ר י טמ 5
פאַרװאָס נעמט מען צו די יידן ס'לעבן? (בלימעלע
שווייגט.)
סופר. נישטאַ קיין ענטפעריי /
מרימל., די ערד ענטפערט נישמ, דער חימל ענטפערט
אויך נישם...
צירעלע (צו מרימלען האַלב וויינענדיק, זייער שמיל),
פאַרװאָס הרנעט מען יידן ? מרימל... זאָג... ווען וועט מען
אונדז אויך הרגענען ?... היינט 2...
מרימל. ניין..
צירעלע. היינט װועט מען אונדז נאָך נישט הרגענען 7..
מרימל. ניין... היינט נישט..
צירעלע ((מיט פרייד, רואיקער). אַבי נישט היינטֿ..
כ'האָב אַזױ מורא צו שמאַרבן... די גרויסע האָבן אויך מורא
פאָרן מויט... (וויינט שמיל) פאַרװאָס מוז מען שטאַרבן ?
מרימל., ווייל מען מוז געבוירן ווערן.
בלימעלע דערהערט עפּעם). דאַכט זיך, אַז צירעלע
וויינט... (רופט זי) צירעלע, זיס קינד,.. קום אַהער... פאַר:
װאָס וויינסמן 7...
צירעלע גייט צו). ניין... איך וויין נישט.. בלימעלע..
איך וויין נישם...
בלימעלע (טליעט צירעלען צו זיך, װישט איר מיט
דער פאַטשיילע די טרערן). אָרעם מייבעלע.. מין
פג
םמ רי טמ 5
איינציק שוועסטערל... האַרץ מיינס... וויין נישט... וויין
| =
נישט... 2 פי
צידּעלע. ווייסט, בלימעלע, עס האָט זיך מיר געחלומט
אונדזער מאַטעליו. זי האָט געהאַלמן אין די הענם די זיל:
בערנע לייכמער, אונדזערע לייכטער, די װאָס זענען נע:
בליבן... (פאַרמראַכט זיך) פאַרװאָס איז די מאַמע נישם
געווען פון זילבער ?... װאָלט זי אפשר אויך געבליבן..
(בלימעלע שוויינט, ענמפערט נישט.)
שוח ט קע. שלאָפֿן... שלאָפֿן...
מרימל (שטמייט אויף). שוחמס ווייב... אַז דו שלאָפּסט,
שעלטסטו נישט ?... תמיד שלאָפן,.. און אַז דו וועסט זיך
אויפוועקן, וועסטו שוין זיין 8 מוימע...
צירעלע לויפט צו צום רב, זאָנט שמיל). מאַמע, מיר
חלומט זיך תמיד די מאַמע, אין חלום שמייען אויפן מיש
בעכערלעך מיט וויין, אַזױ וי אַמאָל אין דער חיים. דאָם
רויטע סאמעטענע טישמעכל און צוויי ווייסע חלות...
מרימל (גייט צו צום רב). אין חלום פליט מיין טאטנס
טלית... זיינע תפילין און זיין מוציא:מעסער. די שול איז
פאַרמאַכט, עס העננען דאָרט שלעסער, אָנגעצונדענע הב:
דלות פליען הויך... ס'טוט מיר וויי דער קאָפּ... עס דרייט
זיך מיר דער מוח... (פאַרטראַכט זיך) צי קען פון אַ מלית...
ווערן צוויי חלות ...
שוח ט קע. רעדט דבורים... מען קען זי נישט פּאַרשטיין...
פר
מ ר י ט 5
מרימל?. אוב דו קענסט נישט פאַרשטיין, מאַך אַ ברכה
און זאָג אמן |... |
בלימעלע (מיט שױידער פאַרװאַרפט דעם קאָפּ). אַ
האָנל... א מבול 7.. |
שוח ט קע. און די וועלט שוייגט, שווייגט.. און דער
רבונו של עולם... שווייגט...
סופר. ועל בית יהודה אפקח את עיני, און אויף דעם הויז
פון יהודה װועל איך האַלטן אָפן מיינע אויגן, אַזױ האָט
דער אויבערשטער געזאָגט צו אונדזערע נביאים. ס'וועט
נאָך קומען דער טאָג דער גערעכטער..
שוח ט קע (שמייט אויף, גייט אומרואיק צו צו דעם פאַר:
שטעלטן פענצטערל, שטעלט זיך אָפּ, קוקט אַרױס דורך
א שפּאַרע, זאָגט דערשראָקן בסוד). מען יאָגט עמעצן.
(א געשריי פון דער ווייטנס) מען שרייט... (אַלע ווערן אום;
רואיק, װאַרטן. מען הערט א שאָס) שטיל געװאַרן... דער:
שאָסן... נאָך אלעם... נאָך אַלעם... (גלייכט זיך אוים, צע?
שפּרײיט די הענט) פאַרװאָס איז אַזױ שמיל, ווען מען פֿײ:
ניקט אונדז ? !... פּאַרװאָס איז אַזױ שמיל, ווען מען קוי*
לעט אונדז? !..
פה
דאָס פינפטע בילר
דודלס שטאַרנן
פֿו
אבס עלער:שטוב, אין אַן אַנדער שטעטל.
6 וינטער. מענטשן וי טונקעלע פלעקן,
8 וי קנוילן שמאַטעס. די ווענט שװארץ,
21 נאַס. מען פילט דעם פּראָסט. עם בלאָזן
0 1 ווינטן דורך די שפּאַרעס. שמרויענע גע:
9 שס לעגערס. דער קעלער איז לאַנג און ברייט.
אינעװוייניק, אין דער טיף פון באַלקן, פירן צו דער ערד
חילצערנע שמיגן. דערנעבן א באַרג מיט שמיינער. אויף
דער זאַמדיקער ערד אין אַ ווינקל אַלטע בלעך, אייזן און
אַ סך שמריק.
בלימעלע דערשראָקן). ש! ש! שמיל.. עפּעס רירט
זיך, דאַכט זיך, אַ שאָטן רוקט זיך... דאָרט (הייבט זיך אויף,
לויפט צו צום צווייטן קעלער) מען זעט נישט... ס'איז פינצ+
מער... פינצטער און שואַרץ...
פט
12
מ ר י מ 5
שלום (גייט צו, קוקט זיך צו, נייט אַרױס, קומט באַלד
צוריק). נישטאָ, נישמאָ קיינער..
בלימעלע. עס װועלן אויסגיין די לעצטע ליכט, וועלן
מיר בלייבן אין דער פינצטער. דרויסן איז מאָג, דרויסן
איז ליכטיק...
סופר. ככה אמר רב אשי... גאָט איז מיט די אָרעמע
און מיט די עלנטע..
ב אָב ע. מען הערט אַלץ נישט דעם שופר של משיח.
סופ ר. אַזױ איז באַשערט.,
מרימל. אַ קבר די ערד...
בלימעלע(הערט זיך צו). שווייגט... ווידער אַ שאָרך..
ווער איז עִם ?
שלום (גייט צו צו בלימעלען). קיינער נישט... קיינער
נישט... |
סופר. מסתמא די קינדער פון צווייטן קעלער.. ס'איז
דער פּחד פּאַרבליבן,
בלימעלע. אייביק פּחד, אײיביק שרעק... 8 קינד נאַך,
האָב איך טאָג און נאַכט מורא געהאַט. שמענדיק געלעבט
אין שרעק, פאַר יעדן פון זיי זיך געשראָקן. איך האָב נט:
ציטערט פאַרן וועכטער, נגעשראָקן זיך פאַר א זעלנער..
אַ זעלנער האָט אַ שווערד, דאָס האַרץ האָט געקלאַפּט...
אַממײינסטן האָב איך מורא געהאט פאַר 8 שיינעץ. י:
דער שייגעץ אין געסל קען אין מיר װאַרפן שמיינער, און
מ ר י טמ 5
איך האָב נישט געוווסט פאַרװאָס. פון קינדווייז אויף איי:
ביק פּחד, איײיביק שרעק..
סופ ר, אין די אויגן נאַכט,.. אַלץ איז שװאַר'ץ,.. (שטרעקט
אויס די האַנט.)
צירעלע. זיידעניו, ווילסט עפּעס ? פירן דיך ?
מופר. צירעלע, מלאכל, איך נעדענק דיך, (גלעם זי) נאָלדן
קעפּל, ביסט ליכטיק, אַלץ אַרום דיר לייכט. איך געדענק
אייך, קינדערלעך, איך געדענק די זון... דער זיידע װאָלט
געװאָלט זוידער זיינע אויגן האָבן, כאָטש אויף איין רגע...
רפאנו ה' ונרפא, הושיענו ונושעה, כי תהלתנו אתה,
הייל אונדז, נאָט, מיר זאָלן געהיילט ווערן, העלף אונדו,
נאָט, מיר זאָלן געהאָלפן ווערן. |
ב לימעלע. שטיל... כ'הער טריט ! עמעצער גייט... ש!ֹשׁ:
(קינדער לויפן צו צו דער פאַרשטעלטער מיר, הערן זיך צו.)
שוח טקע. די קינדער רעשן.. צוליב זיי ציטערט מען
נאָך מער..
ב אָב ע. דער אויבערשמער היםט אונדו..
לײזערל (צו דער שוחמקע, װאָס זיצט און שיילט פון
א שמאַטע אין אַן ערדן מעפּל א פּאָר קאַרטאָפל). מאַמע,
גיב מיר א שאָלעכצל פון די קאַרמאָפל,
שוח טקע. ס'מוז בלייבן, מען װוועט עס נאָך קאָכן... ס'איז
נאָך דאַ א קריש האָלץ,
לײזערל. נו, מאָ גיב מיר די פאַרפרוירענע.
צא
מ ר י מ 5
שוח מ קע. צו װאָם ?
לײזערל. ווען איך װעל זיין שטאַרק הונגעריק...
שוחט קע. מען דארף נישט, וועסט קראנק ווערן.
לײזערל. טאָ גיב מיר די קאַרטאָפּל, די ווערעמדיקע.
שוח טקע. אַז מען װעט נישט האָבן, וועט מען עפן מיט
ווערעם, ביז מען װועט אַזי... אויסגיין. |
לײזערל. אַז מען שטאַרבט, איז דאָך בעסער... דאַרף
מען דאָך נישט עסן... נישט אמת, מאַמץ ?
רחלע (קומט צוריק פון דער טיר). ס'איז שמיל.. אין
גאַנצן שטיל...
שוח טקע. קינדער, גייט, גייט אַהין... אין ווינקל אַרײן.,
שפּילט זיך... נאָר שטיל... (קינדער גייען אויף די שפּיץ פין:
גער אין ווינקל אריין.)
קינדער. לאָמיר זיך שפּילן אין א שפּיל..
מרימל. אַ שפּיל,.. אַ שפּיל... דער טייוול דרייט די מיל..
לײזערל (שטיל). לאָמיר זיך בעסער דערציילן מעשיות,
פון רביים.,. פון נומע יידן..
מנחפֿל (גרױיסט זיך). פון אַלעקפאַנדער רבין, זכרונו
לברכח, ווייסטו ? און פון גערער רבין ווייסמו ?
לײזערל. אוודאי ווייס איך, פון אֿלע רביים וויים איך..,
פון ווילנער נאון ווייסטו ? מיין טאַטע שמאַטט פון ווילנע...
מאַטעלע. מיין באָבעשי, װאָס איז געליימט, האָבן גע:
בענטשט אפשר הונדערט רביים...
צב
מ ר י מ 9
מרימל. פון חונדערט רביים געװאָרן אַ ליים }..,
לײ זערל. דעם אָשמינער רבין האָט איר 8 מאָל געזען?...
איך האָב אים געזען מיט מיינע אייגענע אױגן! ער איו
א צדיק! נאַנצע טעג פאסט ער, און שלאָפּט אויף א האַר:
טער באַנק. ביים טיש זיצט ער נאָר מיט אָרעמעלײיט, מיט
קראַנקע און מיט קאליקעס. און יום:טוב זיצט ער מיט בלױי:
זיטשקע יתומים, אַנדערע זענען עס נישט זוכה, אפילו דער
גרעסטער נביר איז נישט זוכה צו זיצן מיטן רבין ביי איין
טיש, ווייסטו. ווייל אין ניעדן זיצן די צדיקים ארום דעם
כסא:חכבוד, אָבער די אָרעמע זיצן נאָך נענטער וי די
צדיקים, זיי זיצן אין ערשטן סדר,
מרימל. אוודאי... דאָ אָפּנעקומען פ'חיבוט:הקבר..
לײיזערל. פאַרשטייסט ? יידן ברעננען אים נאנצע זעק
מיט מעל, דער רבי הייסט באַקן חלות אויף שבת, און עס
קומען אורחים פון אַלע שטעט און דערפער, עסן זיך אַוּ
אויף א נאַנץ יאָר, ווייל אין די חלות פון אָשמינער רבין
לינט א ברכה, אז מען איז מער נישט הוננעריק. פאַר:
שטייסט ?
מנ ח מל, אוודאי פאַרשמיי איך.
מ רימל. אוודאי, אַז מען פאַסט, איז מען נישט הונגעריק...
מנחמל. מיין זיידנס זיידע איז געווען 8 קאַצקער חסיד,
און דער קאָצקער רבי איז געווען דער גרעסטער רבי, קיין
מענטש האָט נישט געהערם זיין קול, ער האָט געשוינן
צג
מ ר י מ 5
און נישט גערעדט קיין איין װאָרט גאַנצע אַכצן יאָר, פאַר;
שטייסט ?
לײזערל. הם.. און וו איז ער יעצט ?
מנחמל, ווער ווייסט ? ס'איז מלחמה... הם... ווען מען
זאָל קענען צו אים פּאָרן און אים אַלץ דערציילן, װאָלט ער
אפשר געהאָלפן, עם זאָל קיין מלחמה מער נישט זיין.
רחל ע. שוין, גענוג... לאָמיר זיך בעסער שפּילן... איך על
זיין אַ יתומה... אַן אָרעם קינד... איך װעל קומען נאָך 8
שטיקל ברויט, און עטץ וועט זיין גבירים... און עמץ וועם
אויף מיר שרייען... און מיך אַרױסװאַרפן...
צירעלע. ניין... איך וויל זיין 8 יתומה, אַן אָרעם קינד..
איך !
רחלע. דו האָסט דאָך נאָך 8 שוועסטער, (קלאָגט זיך)
און איך האָב שוין נישט... דו האָסט נאָך אַ מאַטן און איך
נישט... דו האָסט אַ ברודער... איך האָב קיינעם נישט..
איך בין אויף אַ רעכטן אמת אַ יתומה..
מרימל. ביסט אַ יתומה... וועסט זיין א שמש ביי פרעמדע
מאַמעם...
צירעלע. מיר האָט גאָט צוגענומען מיין מאַמעלי... זיי
האָבן...
ר חל ע. אָבער מיר האָט גאָט צוגענומען אלע... אליטשקע...
צירעלע. ווייפט, אַז מיין ברודער שלום איז אַ למדן..
ער האָט סמיכות..
צד
סמ ר י מט 5
מרימל. יחוס... סמיכות... לוחות... און... רציחות...
ציר עלע. נו, איז װאָס...
מרימל. האָסט אַ הויקער אויף דער נאָז.. (לאכט.)
ר חלע. מרימל, הער אויף... רעד נישט פון וועג... טאָ לאָ.
מיר זיך שפּילן אין 8 מאַרק... וועט מען האָבן גוטע זאכן...
קינדער. יאָ, יאָ.. נום, גום...
רח לע (שמעלט אַ בענקל פאַר זיך, װאָס דאַרף כלומרשט
דינען פאַר אַ טישל מיט עפנװאַרג, שטעלט צירעלען אוועק
ביים בענקל וי אַ סוחרטע. אויפן טישל לינן כלומרשט
פלייש, עופות און געבעקס. ווענדט זיך צו צירעלען.
ניבן זי מיר, יענטעלע, יויכן:פלייש... בריסט און בראָטן..,
גענדזענע לעבערלעך און צוויי הינדעלעך... שאדט נישט..,
איך בין רייך... כ'האָב געלט... כ'קען באַצאָלן...
ברוכל (גייט צו). גיבן זי מיר... זעמעלעך... מיט פּוטער...
בייגעלעך, קיכעלעך... און מאַקאַראַנדעלעך... כ'האָב א סך
געלט.. /
צירעלע. איצט איך, רחלע... איך, איך... איך על זיין
אַן אָרעמע מאַמע... און בעטן פאַר די קינדער... װאַרטס
(נעמט פון דער נאַרע א טוך, אַ שמאַטע, וויקלט זיך אַרום,
מאַכט זיך פאַר אַן אָרעמע) גיטס עפּעס פאַר די פּיצעלעך...
גיטס עפּעס פאַר די ברעקעלעך.. (גיים צו נאַענט צום
טישל, צו רחלען.)
רחלע:סוחר טע. אַ גאַנצן טאָג אַרעמעלײט... אַן אמתע
צה
מ ר יט 5
פּלאָג, אַן אָפּקומעניש... רבונו של עולם ! פון װאַנען נעמט
זיך דאָס אַזױ פיל ?
קונהטע 8 מיידעלע פון שטעטל, זייער אָרעם אָנגעמון,
ווייזט אָן אויף זיך). איך בין אױיסגעפּוצט... עטץ זעט... איך
טראָג אַ זיידן קלייד, עטץ זעט... אַ הוט מיט פעדערן... א
סאַמעטענעם מאַנטל... און אַ בייטעלע מים א גאָלדן קיי:
טעלע אויף דער האַנט.. (מאַכט נאָך) אָפּגעריסן, אָפּגע:
שליסן... איך עקל מיך... איך מיאוס מיך...
צירעלע:אָרעמע (גייט אַרום, בעט). גיט פאַר די קליי;
נע קינדערלעך.. |
רחלע:פוחרטע דרייט אַועק דעם קאָפּ). גייט, ניים
געזונטערחייט... נישטאָ װאָס צו געבן... גאָט וועם אייך צַו:
שיקן..
צירעלע:אַרעמע. ניט פאַר די יתומימלעך..
קונהמטע. וי ווערט מען זיי פּמור, מאַמטע געמרייער..
(טרעט אָפּ, צירעלע גייט אַװעק.)
מרימל. האָסט מים אים אַ וויכוח... מו אוים די שיך,.,
רחלע:סוחר טע. מענטשן מייערע, לאָמיר זיך נאָר
ארומקוקן... זי האָט עפּעס צוגענומען הינטער דער פאַטשי;
לע... אפשר טאַקע א ברויט. יאָ, אַ ברויט... קינדער, יאָגט
איר נאָך !
קונ ה מע. מען דאַרף אָנזאָגן קינדס:קינדער... מֹען טאָר
זיי נישט אַרײנלאָזן, די אָרעמעלײט, איבער דער שוועל,
צו
ס ר י ט 5
מרימל. טאַקע א קשיה וכדומה למשל.. געגנבעט 8
ברוים... קומט איר תפיסה... די קינדער דער מוים...
קונהטע. נישט זינדיקן זאָל איך מיט די רייד... געבן
זי מיר, מלכחלע, א פונט געצוקערטע מאַנדעלעך. פ'האָט
זיך מיר פּאַרנגלוסט... און צוזיי פונט האָניק:קיכעלעך. מיינע
קינדער האָבן עס זייער ליב האָניק:קיכעלעך..
רחלע:סוח ר טע. מחיכא:תיתי... זיי צעגייען אין מויל.
עסט געזונמטערהיים... אַן אָרעמאַן נישט... און אַ נביר אויך
הנישט ?
קונ ה טע. אוודאי... פון נאָטס נאָב דאַרף מען געניסן..
רחלע:סוחר טע דערלאנגט כלומרשט די געקויפטעץ
סחורה).
מרימל. לאָקשן בוידעם, עפן קודם...
שוח טמ קע. איר הערט, ווי זיי פּלאַפּלען... די קינדער פאַר?
נעסן זיך... (צו די קינדער) נו, גענוג, זאָל זיין שמיל... (קינ?
דער רייסן איבער די שפּיל) -
בלימעלע. חלומען... פאַר הונגער... ווילן עסן...
באָבע. נעבעך... החונגעריק... דאָרשטיק... דודל רופט א
נאַנצן טאָג, װאַסער... מסתמא איינגעשלאָפן ס'קינד.
דודל (לינט אויף אַ קאַסטן שטיל, וועקט זיך). װאַסער !
צירעלע, ואַסער ! (וויינט זייער שטיל.)
ציר עלע. וויין נישט, דודל, ביסט קראַנק? (רירט אָן
זיין קאָפּ, זאָגט צו די קינדער) דודל איז קראנק! ער חאָט
צו
13
ם ר י טמ 5
היץ. (בייגט זיך צו אים צו מוטערלעך) וויין נישט, וויין
נישט, (גלעמ אים, מרייסט אים) וועסט שטאַרבן... וועסט
זען דאָרט אין הימל דיין מאַמעלי, דעם טאַטן.. וועסט
דאָרט טרעפן דיינע שוועסטערלעך..
דודל (שואך, גוטמומיק), אָבער ווען װעל איך שױן
שמאַרבן ?. איך וויל באַלד שטאַרבן... געשווינד... דאָ איז
קיינער נישטאָ און דאָרט זענען דאָ אַלע... גיב מיר װאַסער,
איך וויל מרינקען..
צירעלע. ואסער ? ס'איז נישמאָ קיין װאַסער, די פּאָס
איז טרוקן.
דודל (קרעכצט אָפּ). אַז ס'איז מלחמה, מאָר מען נישט
עסן, נישט טרינקען ? |
ציר עלע. מען מאָר. נאָט האָט נישט פאַרבאָטן. נאָר די
מענטשן, די גרויסע מוען אַזוי..
דודל. אַז כוועל דאָרט געזונט ווערן, װעל איך צוריק:
קומען צו ענק. אַז איך על בעטן נאָט, ער זאָל מיך לאָון
כאָטש אויף א ביסל אַראָפּקומען צו דיר, וועט ער מיך לאָזן?
צירעלע, אַז איך װועל בעטן די מלאכים, וװועלן זיי מיך
פאָלנן ? צירעלע !
צירעלע. אוודאי, דודל. מלאכים אין הימל פאָלנן די קינ:
דער. אין חימל שריים. מען נישט אויף קיינעמען, אויף די
קינדער אויך נישט, און מען שלאָנט נישט קיינעמען, אפילן
די קינדער שלאָגט מען קיינמאָל נישט !
דודל. קיינמאָל? און דער רבי ?
צח
מ רי מ 5
צירעלע. שלאָף, שלאָף איין, דודל, אפשר וועט זיך דיר
חלומען אַ װאַסער, װועסט אַ טרונק טון, װועסט זיך אָנ
טרינקען...
דודל. װאַסער קריגט מען דאָך בחינם, אָן געלט. נאָר פאַר
ברויט נעמט נאָט געלט, פאַר װאַסער נישט ! ברענג מיר
װאַסער ! יי
צירעלע. ליג שמיל, דודל, ס'איז מלחמה, מען קען נישט
אַרױסגײן. אַז מען נייט אַרױס, קומט מען שוין מער נישט
צוריק, מען מוז זיך באַהאַלטן, |
דודל. פּאַרװאָס ? און דאָרט אױיף יענער ועלט זענען
אויך דאָ מלחמות ?
צירעלע. ניין, דודל, דאָרט לעבט מען בשלום, דאָרט
האָט איינער דעם צווייטן נישט פיינט, דאָרט האָט איינער
דעם צוויימן ליב, דאָרט נעמט מען זיך אַרום, דודל,
דודל. ווען איך װעל אַראָפּקומען, װועל איך מימנעמען
פאַר ענק אַ סך װאַסער און אַ סך ברויט. אָן שימל... איך
וועל דיר דערציילן..
מרימל. סודות פון הימל,,
צירעלע. וועסט אפשר מרעפן דאָרט מיין מאַמעליו, וועסט
זי דערקענען, זי איז אין אַ ווייס שפּיצן:טיכעלע אויפן קאָפּ,
זי פּלעגט דיר תמיד געבן קיכעלעך, געדענקסט ?
דודל. קיכעלעך... (זיפצט אָפּ.)
צירעלע. זאָלסט איר נישט אױסזאָגן, אַז מען ליגט אין אַ
צט
מ ר יט 5
קעלער, זי וועט וויינען, געדענק, זי וועט האָבן עגמת נפש;
דודל. מען וועםט מיך אַרײנלאָון ?
צירעלע. אוודאי, דודל, דיך אוודאי און אוודאי, דו ביסט.
דאָך דוד המלכס אייניקל, מלאכים װועלן אַרומרינגלען דיין
נשמחלע און װועלן דיך פירן גלייך אין חימל אַריין.
דודל. מען זאָל מיך נאָר דערקענען ?
צירעלע. דו וועסט זאָגן, אַז דו ביסט דודל. מען װועט
דיר אויפמאַכן די מירן פון גןעדן, די מאַמעליו האָט מיר
שטענדיק געזאָגט, אַז מיר זענען ביי גאָט גרויסע יחסנים.
ווייסט ? ווייל מען שמאַמט פון אונדזערע אבות ! ווייסט ?
מרימל. פאַר הייליקע אבות שלעפּט דער מלאך:המות..
דודל. מרימל, שרעק מיך נישט, כ'האָב מורא, מרימל,
צירעלע, קומט מיט מיר מיט !
צירעלע. שלאָף, דודל, שלאָף...
דודל. אפשר װועלן מיך באַפּאַלן שדים ?
צירעלע. ניין, דודל, אין קעלער הענגט אַ מזוזה ! דער
זיידע האָט אױפּגעהאָנגען די מזוזה, קיין שדים קענען שוין
נישט צוקומען.
דודל. כ'האָב מורא !
צירעלע. שלאָף איין, דודל, שלאָף איין, שלאָף איין, איך
וועל דיך איינשלעפערן. (זינגט)
שלאָף, דודל, שלאָף איין,
אפשר וועם דיר בעסער זיין.
סמ ר י מט 5
דוד המלך שפּילמ פאַר דיך,
דאָס קליינע פייגעלע זיננם מים מיר...
מריטל? שלאָף, דודל, שלאָף, הא, למד, וו
צירעלע (ינגט). דרימל, דודל, דרימל,
| ס'שטייט אַ וויגעלע אין הימל,
אַ שיין נאָלדן וויגעלע,
מיט האָניק... אַ פול קרינעלע,
שלאָף, דודל, שלאָף...
מרימל, שין, הא, תו, ס'איז דער לעצטער שלאָף..
צירעלע. שטיל, דודל, שלאָף, שלאָף איין...
רחלע (קוקט אים אָן, באַטראַכט אים). פאַרװאָס איז ער
אַזױ בלאַס, אַזױ וויים? /
לײזערל (רירט אָן דודלם הענטל). רחלע 1 פּאַרװאָס איז
דאָס הענטל אַזױ קאַלט ?
מרימל, דאָס קינד איז שוין טוים... און קאַלט.,. הערסט ?
מען שפּילט אין הימל... דודל קומט אָן ! קומט אָן באַלך !
(מען הערט פידל:טענער, די קינדער שטייען אַרום דודלען.)
ר ח לע (גייט צו צו בלימעלען, זאָגט איר בסוד). בלימעלע!.
דודל איז געשטאָרבן... |
בלימעלע. װאָס רעדסטו, רחלע ? שלום! (לויפּט צוו
בייגט זיך איבערן קינד, שלום גיים צו) דודל, קליין דודל,
דודל מיין קרוין, אויסגעגאנגען װי א ליכטל,
קא
מ רי טל
שוחט קע. אהרן, שמיי אויף ! (שטייט אויף, לויפם צו
צו דודלען) דודל איז שוין נישמאָ... רבונו של עולם, דודל!
געווען עלנט וי אַ שמיין... (קוקט אויפן מויטן קינד) און
דאָס האָט דאָך אַמאָל נגעלאַכט, געפרייט זיך,.. און איבער
דעם האָט אַ מאַמע געציטערט. דודל, דודל...
בלימעלע. דאָס פאַריתומט פייגעלע, דאָס פרום, שטיל
מלאכל. געשטאָרבן אָן זינד...
מרימל. און נאָט ? גאָט זינדיקט נישט ? איך בין אים
נישט מוחל..
שוח ט קע. יעצט ? אין אַזא סכנה, אין אַזאַ חורבן, װאָם
טוט מען מיט אים ?
ב אָבע. דעקט צו דאָס עופהלע, מען מאָר נישט אַזױ,
דעקט אים צו. (מען דעקט אים צו מיט אַ מוך.)
מנחמל (נייט צו צו דער באָבען). איך װעל אויך באַלד
שטאַרבן, באָבע ? איך וויל אויך שמאַרבן... דאָרט איז דאָ
ברויט, דאָרט איז דאָ ואַסער..
ב אָב ע. נאָטס ווילן... אפילו 8 פליג אויף דער װאַנט רירמ
זיך נישט אָן נאָטס ווילן...
צירעלע. דודל זאָל נאָר מצליח זיין, ער זאָל נאָר אָנ
קומען דאָרט, ער זאָל נישט פאַרבלאָנדזשעט ווערן, אזאַ
מהלך...
לײזערל. דודל זאָל חס וחלילה נישט מחלל שבת זיין...
שוח ט קע. קינדער, גייט אַװעק, לייגם זיך שלאָפן, גאָט
ברוך הוא װעט אים שוין דאָרט באַלױנען.
קב
מם ר י מ 5
מרימל. אַ נוטע בשורה, פּסח וועם מען עסן מצה שמורה,
פריער טוימ, דערנאָך. ברוים...
בלימעלע. דער חזן, יעצט דודל דאָס שעפעלע, אין דעם
חושך, אין דער פינצטערניש, ווער ווייסט, ווער גייט נאָך זי
מיר מראַנן שוין אַלע תכריכים... מען װארט... דודל, דודל...
פֿאַר הונגער, פאַר קעלט. די קינדער, וי פאַרשראָקענע,
אַלטע מענטשן... שטאַרבן שמיל, װוי צדיקים.
סופר. איין נורל. |
רב (הייבט אויף דעם קאָפּ פון ספר, באַמערקט אלעמען
שמיין אַרום דודלען. שטייט אויף פון בענקל, גייט פּאַמעלעך
צו צו דודלען און שטעלט זיך נעבן אים, אַלע טרעטן אָפּ,
זאָגט שטיל פאַר זיך). ה' נתן וה' לקח. ברוך דיין אמת,
(אַלע שמייען ארום, הערן זיך צו און שוויינן.)
סופר (שמייט אױיף פון בענקל, מיט אױיסנעשטרעקטע
הענט גייט צו צו דודלען, זוכט זיינע הענטלעך, באַרירט
אים און בלייבט אַ רגע, גייט איבער אויף דער צווייטער
זייט, זאָגט דערשיטערט און פאַרלוירן). באו מים עד נפש!
שלום (מרעט אָפּ אָן א זייט). פאַרװאָס איז דער װעג
פון רשעים מצליח ? װאָס ווילסטו, נאָט, עס זאָל מיט אונדז
געשען? גיב מיר כוח... כוח! פּאַרװאָס בין איך אַזױ אַלין...
פאַרװאָס קען איך נישמ אַרױסגיין קעגן זיי ? איך וויל
אונדז אַרױספּירן אויף דער ליכט ! וי אַזױ זאָל איך עס
מון ?! דער טויט שמייט אויף דער שוועל.. גאָט ! פאַר:
װאָס מוזן מיר אין דיין נאָמען נאָר שמאַרבן ? צי האָסמו
קג
מ ר י ט 5
אונדז אויף דעם באַשאַפּן ? פאַרװאָס זאָל איך נישט קענען
אין דיין נאָמען לעבן ? איך וויל פאַר מיין פאָלק לעבן...
שוחט קע (ברעכט די הענט, כאַפּט זיך ביים קאָפּ). אָן
אַ שיער, אָן 8 מאָם |...
מרימל. (רוימט איר איין). שוחטס ווייב, ס'איז נישט
על פּי דין, ס'איז על פּי טעות...
ב אָב ע. מען דאַרף, די קינדער זאָלן קריאת:שמע זאָגן.
מען דאַרף די קינדער זאָלן שלאָפן גיין.
| סופר. קינדער, קומט צו נענטער, כוועל מיט אייך
קריאת:שמע לייענען. (קינדער רינגלען ארום דעם סופֿר.
פירן אים צו צום בענקל.)
צירעלע. זאָנט קריאת:שמע, נאַר שטיל, שטיל. (אלץ
קינדער און דער סופר זאָגן שטילערחייט קריאת:שמע, פין
דער ווייטנס שטילע מוזיק.)
לײיזערל. ווער ווייסט, צי דודל װועט צוקומען ביז צום
היטל? |
צירעלע. פון דער נשמה ואַקסן אַרױים פליגל און ער
פליט, אין איין רגע איז ער דאָרם...
ב רוכל. איך ווייס א סוד ! אַ שיינע זאַך ! מנחמל, ווייסט?
אין קעלער, דאָרט אין ווינקל, װאַקסט גרין גראָז, אַן אמת
גרעזל. איך װעל מיר דאָרט מאַכן אַ גערטל.
מנחמל. גיי... ס'איז שימל.
קד
מ ריט ?5
צירעלע (לויפט צו קוקן). אוי, קינדער, א גליק! אַ גליק!
דערנעבען ואַקכט 8 בלימעלע ! אַן אמת בלימעלע ! (פאַלט
צו צו דער ערד און שמעקט צום בלימעלע.)
ברוכל. נישט אַזױ שטאַרק, װועסט עס צעברעכן !
ר ח לע. אָן ואַסער, אָן זון װועט עס פאַרטריקנט ווערן.
מרימל, ווילסט, קען איך דיר נעבן. איך האָב באַהאַלטן
דאָ אין האַרץ די זון, די לבנה און די שמערן ! איך האָב
נאָך דעם הימל... און דעם רעגן ! איך האָב דאָ אין האַרץ
ירושלים די שטאָט, איך וועל אים דאָרט פירן... אויף עולם
ועד... |
ברוכל. איך על דאָס בלימל היטמן, איך װועל נישט לאָזן
עס זאָל פאַרמריקנט ווערן.
צירעלץ. ברוכל, גיב דאָס בלימעלע אַ מתנה פאַר דודלען.
ברוכל, פאַר דודלען... גוט (קינדער צוזאַמען) פֿאַר דוך:
לען... (צירעלע רייסט אָפּ דאָס בלימעלע און מראָגט עס
אין דער האנט פּאָרױס. קינדער גייען פּאַמעלעך צו צו אים.)
שוחמטקע האסטיק). קינדער, גייט אַװעק! (קינדער
טרעטן אָפּ, צירעלע בלייבט מיטן בלימל אין דער האַנם,
שוחמקע קוקט לאַנג אויף דעם טויטן קינד, הייבם אוים
דעם קאָפּ צום חימל) פאַרװאָס האָסטו אים צוגענומען ?!
מויטע קינדער פעלן דיר ?...
קה
14
צווייטער מייל
אין דער פרעמד
קו
כ אָ ר
אָרגל:מוזיק
זאָלסט נישט איבערנעבן צו אַ חיה
די זעל פון דיין טורטלמויב.
אַזױ וי אַ אינד
דורשם צו די װאַסער-קװאַלן,
אַזױ בגענקט אונדוזער נשמה
אויסגעלייזוט צו ווערן.
קט
דאָס זעקפטע בילר
הו
קינדער מראַכטן אס פרייר
קיא
אַ פרעמד שטעמל. ליידיקע שטובן, באַ:
לויכטן פון טאָנ:ליכט דורך די גרויסע
פענצטער. אויף די פענצטער ווייסע פּאָר;
: + האַננען. די שטוב איז פול מיט אַלט:גבי:
6667 766 ריש מעבל. קינדער שלייכן זיך אַרײן
שמילערהייט אין די שמובן, :
רח לע. פּוסטע שטובן... אין גאַנצן ליידיק... קיינער איז
נישמאָ-. אַלע זענען אַנטלאָפן...
צירעלע. װו זענען זיי אלע אהינגעקומען ?
קינדער. וואהין? |
רח לע. ווער ווייסמ...
לײזערל. זיי האָבן זיך ערגעץ באַהאַלטן,
קינ
19
ם ר י מ 2
מנחמֹל. און אפשר האָט מען זיי געפונען און אוועקנע.
פירם...
קינדער. אַזױ פיל זאַכן.. אַלץ איבערגעלאָזט. (עפענען
פּאַמעלעך די שאַנק) אַזױ פיל מלבושים, אַזױ פיל קליידער,
קליידלעך, שיך, זעט, וויפל זאַכן ! (קינדער באַמראַכטן די
זאַכן.)
לײזערל (עפנט א ספרים:שאנק). סידורים, מחזורים, א
מלית מיט אַ ספר !
מרי מל. ריר נישט אָן דעם ספר, ער דאַוונט יעצט... ניש?
טאָ די יידן, דאַוונען די ספרים אַלײן... זאָגן תהילים,
צירעלץ. בעטן פאַר זיי... זילבערנע לייכטער מיט לעכט...
מרימל. ריר זיי נישט אָן, דו זעסט נישט ? זיי ברענען,
האָבן זיך אַלײין אָנגעצונדן. (גייט צו צו דער שוועל, קוקט
אויף דער מזוזה) די מזוזה איז געבליבן, אָפּנעהיטן אַלע זיבן..,
ב דוכל (אויפהייבנדיק פון דער ערד). 8 קאפּעלע.. א
טלית:קטן... אַ מעסערל, אַן אמת מעסערל, אלץ איז גע
בליבן... גאָרנישט מיטגענומען. |
מאָטעלע. דאָ קען מען זיך שפּילן אין אֿן אמתער שמוב.
וי אין דער חיים. (קינדער איילן זיך אָפּצושפּילן, כל זמן
זי זענען אליין.)
ר ח לע. דאָ װועט זיין דער רביצינס שטוב, אַזױ וי אַמאָל
ביי צירעלעס מאַמע. די רביצין װועט האָבן 8 מאַכטער
אַזױ װוי בלימעלע, זי װועט א כלה ווערן, מען וועט זיך
קיד
מ ר י מ 5
גרייטן צו תנאים, נום ? צו א שמחה... מען וועם זיך פריי.
ען.. עס װועט זיין פריילעך !.. |
קינדער (חזרן איבער מיט פרייד). עס װעט זיין פריי:
לעך... מען װועט זיך פרייען !
ר חלע. איך װעל זיין אברחם גאָלדשמידס ווייב, אַזױ וי
ליבע:איטעלע. און די מחותנתטע און די כלה װעלן אוים:
קלויבן מתנות צו תנאים און דרשה:געשאנק צו דער חתונה,
איך װועל מיטברעננען צירונג און מתנות פארן חתן או
אַלץ אויסשטעלן, גוט ?
קינדער. אָ.. יאָ.. יאָ.. גוט !
רח לע. אסתרל, דו וועסט זיין די כלה, גוט? לעבן דיר
וועט זיצן די שנור שיינדעלע, גוט ? |
שפר ח לע. איך װועל זיין די באָכע, איך. איך וועל שאָל:
'לען מיטן קאָפּ, אַ באָבע מוז שאָקלען מיטן קאָפּ און ציטערן
מיט די הענט, אַזױ וי מיין באָבעשי, און אַלע מינוט דאַרף
זי זאָגן, (מאַכט נאָך) געזונט זאָלסטו זיין, מען זאָל אלע גי
האָלפן ווערן !
ר ח'לע. און אַרום וועלן זיצן די קרובים און די גאַנצע
משפּחה.
מרימל. די גאַנצע משפּחה א מערכה און הצלחה.. ; די
כלה, דער איידעם זיצן װוי שדים...
צירעלע. און אָרעמעלײט, אמת ?
קינדער אין טראַנס פון שפּיל).
קטן
טמ ר י טמ 5
לײזערל. בעלי:בתים און פרעמדע יידן פון שמעמל, זיי
וועלן קומען צו דער שמחה אָנגעמון יום:מובדיק.
יינגלעך. יאָ.. יאָ.. יאָ.
מנחמל (טרויעריק). מיין מאַטע װועט דאָ נישט זיין, מען
האָט אים דערהרגעם..
ברוכל (באַקלאָנט זיך). מיין מאַמע וועם אױיך נישט
זיין, זי איז נישמאָ. און דער מאַמע איז אויך נישטאָ..
מ'װואַרט, זיי זאָלן לעבן... כ'וויל נישם.
צירעלע (הערם זיך צו, ווערםט מים א מאָל אַנטשװיגן,
אומעטיק, ניים צו צו מרימלען, זאָנגט צו איר שטיל).
מרימל, קום, קום אַרױס, איך וויל מיך מער נישט שפּילן.
איך האָב מיך דערמאָנט... (צעוויינט זיך שמיל, קינדער ב8:
מערקן עס.) |
קינדער. צירעלע וויינט שוין ווידער,
ר חלע (לויפט צו צו צירעלן). גיי, ביסט נישט קיין קלו.
גע, עס איז דאַך א שפּיל, נישט אויף אן אמת. דאַ איז דאָ
אַזױ פיל זאַכן און קיינער וועט נישט שרייען אויף אונדז.,
און מֹען דאַרף נישט רעדן שמיל, מען דאַרף נישט גיין
אויף די שפּיץ פינגער. (צירעלע שמייט אַװעקגעדרייט,
ווישט די טרערן) חבר צי ברונז ? קומטם, מען וועם זיך
וויימער שפּילן. (קינדער באַרואיקן זיך און שטעלן זיך
צוזאַמען.)
קמו
מ ר י ט 5
אסתרל צו רחלען). און איך, די כלה, װאָס װעל איך
מון ?
ר ח לע. וועסט זיצן מיט אַראָפּנעלאָזטע אויגן, ווייל אַ כלה
מוז זיך שעמען. דער חתן וועםט זיצן אין דער צוויימעץר
שמוב און קוקן פון דער ווייטנס אויף דער כלה. און אַז
מען וועם דיך בענטשן מים ברכות, זאָלסטו דאַנקען און
מאַכן אַ מינע... אַ כלח מוז געפעלן און מאַכן חנדלעך.
מרימל. פון אַלע חנדלעך בלייבן ביינדלעך..
צירעלע. איך ווייס שוין, איך װועל זאָגן 8 סך מאָל אמן...
אמן... דער השם יתברך זאָל געבן פאַר אונדזערע קינדער
מזל און גליק.
רח לע צו צירעלען). א8ז מען וועט דיר ווינטשן, זאָלסטו
אַרוסנעמען ס'טיכעלע און וויינען... ווייל אַ מאַמע מוז
וויינען, מוז זיך אויסוויינען ס'הארץ...
שפרהלע. איך בין די באָבע, איך װועל זאָנן, דער אוי
בכערשמער זאָל אונדז צושיקן נעזונט און יאָרן און נחת פון
די קינדער... אמן... אטן..
מאָ טעלע. און װאָס וועט רעדן מיין באָבע ? די, װאָס
זי קען זיך נישט רירן ?
רחלע. איך ווייס... זי זאָגט שמטענדיק, דער ליבער נאַמען
זאָל אין אונדז נישט פֿאַרנעסן, זאָל אויסהערן זיינע קינדער!
לײזערל. אַזױ רעדט מען נישט אויף קיין תנאים,
קיוּ
ר י ט 5
מאַ טעלע. מיין קראַנקע באָבע דאַרף אויך זיין אויף דער
שמחה. ווער וועם זיין מיין באַָבעשי?
ר חי ל'ע. קיינער נישט... זי איז געליימט, זי קען נישט גיין,
זי קען נישט קומען.
מאַטעלע. (גיים אַוועק). איך שפּיל מיך נישט.
קינדער. און וי וועלן זיי זיין אָנגעמון ?
ר ח לע. די כלה וועט זיין אָנגעמון אין 8 בלאָ קלייד מיט
רוזשקעלעך. אויפן האַלדז אמתע קרעלן, און נייע, העלע
פּאַנטאָפעלעך, און אויסנעקעמט, פאַרפלאָכמטענע צוויי לאָ1:
גע צעפּ.
שפרהלע. און די שנור ?
ר חל ע. די שנור וועט זיין אָנגעטון אין א נרין, זיידן קלייד
מים בענדער, אויפן האַלדז אַ נאָלדן זיינערל, אויף די הענט
פיננערלעך, אויפגעקעמט מיט לאָטשקעלעך. זי װועט זיצן
אַזױ (מאַכט נאָך) ברונזדיק, ווייל א שנור דאַרף אוימזען
ברונזדיק,
שפר ה לע. און די רביצין ?
רחלע. די רביצין אין אַ ברוין סאמעטן קלייד, מיט א
זיידן טוך, אויסגעשטיקט מיט בלומען, מיט אַ זיידן קופּ;
קעלע, מיט שפּיצקעלעך און געלע פעדערלעך. אין די אוי:
ערן לאַנגע דימענט:אוירינגלעך, און אויפן האַרץ אַ גאָל:
דענע קייט.
קיח
ר י ט 5
צירעלע. דערנאָך װועט קומען די מחותנתטע, אויםנע:
פוצט אין 8 פּלושענעם דאָלמאַן, מיט דער מומען. די מומע
וועם טראָגן אַ גרויס טערקיש טוך, ווייסט, אַזױ וי די מומעץ
שרהלע. |
קינדער. און מיר ?
צירעלע. איר וועם זיין אָנגעטון אין ראָזע, בלאָעץ קליי:
דעלעך.
מרימל. בלאָע מיידעלעך...
צירעלע. אין רויטע שיכעלעך.
מרימל. מיט טרערן:טיכעלעך..
צירעלע. מיט ווייסע שלייפן אין די צעפּלעך.
מרימל. מיט קרוינען אויף די קעפּלעך..
מ אָ מע לע. און דער חתן ? און די מחותנים ?
לײי זע רל. זיי וועלן זיין אין שװארצע צייגענע און אין
זיידענע קאַפּאָטעס. דער רב וועט ניין אין 8 שטרייטל,
ר חל ע. יעצט מוז מען אַרױפּשטעלן אויפן טיש א סך נוטע
זאַכן צום עסְן, פ'איז דאָך אַ שמחה, א נרויסע שמחה ! לאָ2
מיר אַלץ אַרויפשטעלן. (קינדער נעמען צוזאמען פּאַרשי:
דענע כלים, טעלער, טעלערלעך, פלעשער, קאַראפקעס, גלעו:
לעך, קלאַשן, לייכטערס, װאָס זיי געפינען נאָר. עס ווערט
אַ גערודער, אַ פּאַרערײ, אַלע רעכענען אויס יעדע זאך
קיט
מ ר י ט 9 .
הויך, רחלע ווייזט אָן) דאָ שטייען בולקעלעך, פּוטער:קוכנם,
לעקעך.
צירעלע (ווייזט אָן). און דאָ ליגן וויינטרויבן, עפּל, באַר:
נעס און פלוימען. מען װעט באַלד מכבד זיין. |
א ס ת רל. און ווען וועלן שוין זיין די מתנות ?
צירעלע. איך בין די רביצין,
ר ח לע. עמץ װועט ווינטשן, זאָגט אַלץ מזל:טוב, מזל:טוב,
רביצין,
קינ דער. מזל:טוב... מזל:טוב, רביצין. מזל:טוב, מלכהלץ.
צירעלע. מזל:טוב, מען זאָל פון היינט אָן אָפּגעהיטן ווערן
פון צער, מען זאָל דערלעבן בלויזע שמחות ביי יידן, אמן !
לײזערל. איצט איך. (מיט אַ גראָבער שטים זאָגט און
רעכנט פּאַמעלעך אוים) דער רב שענקט פאַרן חתן אַ מגילח
אויף פּאַרמעט געשריבן. מיט נאָלדענע אותיות און צוויי
גאָלדענע לייבן. אם ירצה השם צו דער חתונה קריגט ער
פון זיין עלטער:זיידן, דעם אָשמינער רבין זכרונו לברכה,
א טלית מיט אַ זילבערנער עטרה.
קינדער. אַזא מתנה! אַזאַ מתנה !
ר ח לע. יעצט װעל איך קומען מיטן צירונג, מיטן שמוק
און מיט די מתנות. זוכט אויס אַ קוישעלע, פּודעלעך און
פּאַפּירלעך. (קינדער געפינען עס, דערלאַנגען איר, צירעלע
זעצט זיך ביים מיש, קינדער ארום דעם טיש.)
קכ
סמ ר י מ ?5
קינדער:געסט צו צירעלען). מזל:טוב, רביצין, מול:
טוב !
ר ח"ל ע. זאָל זיין באַשערט ! זאָל זיין מיט מזל און מיט
נליק ! דער שידוך אַן אמתער זיווג, קיין עין:הרע, אזא איי:
דעם, אַ בןניחיד און 8 עלוי ! און א מחותן האָט אייך נאָם
צונעשיקט אַ תלמיד:חכם, דעם שענסטן נביר פון שמעטל.
אַ שידוך, קיין עין:חרע ! פ'שאַדט נישט... ס'שאַדט נישט,
רביצין, אַזא צנועה וי אייער אסתרל, אַזא טאָכטער איז
אַ טאָפּלטער נדן, א שיינקייט שענער פון דימענט און פון
פּערל. ס'איז טאַקע באַשערט! װאָס קלויבט זיך אויס די
רביצין און די כלה זאָל לעבן ? (הייבט אָן אַרויסצונעמען
פון קוישל, פון פּודעלעך, אימימטירט באַוענגונגען)
מאָטעלע. פֿאַרן חתן אוודאי אַ נאָלדענעם זיינער מימ
אַ קלינגער און אַ נאָלדענער קייט.
צירעלע:רביצין, אוודאי, אוודאי, פאַרן חתן דאָס
שענסטע און דאָס בעסטע.
רח לע (נעמט אַרױס כלומרשט דעם זיינער). גאָלד, עכט
גאָלד ! אַן אמתער זיינער, כ'האָב אים נעכטן אָנגעשטעלט,
ער גייט וי א זייגער !
מרימל (נעמט אין דער האַנט דאָס פּודעלע). ס'פעלט א
ווייזער אין דעם זייגער, אזא מנהג אזא שטיינער. דער
זייגער גייט, דער ווייזער שטיים..
ר ח לע. זי איז נעבעך צעמישט,
קכא
16
מ ר י מ 5
מרימל, טפּש, ניי לערנען חומש..
ר ח לע ווייזט ווייטער). פאַר דער כלה אַ פּאַר צימער:
נאָדלען, 8 בראַשקעלע, א פייגעלע מיט אַ גאָלדן בלימעלע
אין שנאָבעלע, אויסגעזעצט מיט שטיינדלעך! א גאָלדן
בראַסלעטל מיט בריליאַנטעלעך ! און פּערל, זעקס שנירלעך
זאַמדפּערל, אָפּ;:עקויפט פון אַ טייער מענטש, פון אַ צדיקת,
כשרע פּערל! צו דער חתונה, אם ירצה השם, מען זאָל
דערלעבן געזונטערהייט, דרשה:געשאַנק פאַר חתן?בלה,
(שטעלט אויס אַלץ כלומרשט אויפן טיש) אַ חנוכה:לאָמפ,
אַ נאָלדן בשמים:ביקסל פון ארץ:ישראל! אַן אתרונים?
פּושקעלע, געבליבן פון קוטנער רב. און זעקס זילבערנע
בעכערלעך מיט אויסגעקריצטע אותיות, אליהו הנביא'ס
כום, אַ טייערע זאך, שטאַמט פון אַ גרויסן גוטן ייד...
קינ דע ר. אוי, וי שיין ! (אַנטציקן זיך) אוי, וי טייער !
לײזערל (מיט אַ היכן ערנסטן טאָן זאָגט אָן). צו דער
חתונה קרינט די כלה פון חתנס צד אַ פּאָר דימענטענע
אויריננלעך ! אַ ירושה פון חתנס באָבע, דער מחותנתטעס
מאַמע, עליה השלום, חנה:רויזע דער מורה הוראה'טעס פון
מאָהילאָוו.
רחלע (נעמט אלץ צוזאמען). כ'לאָז ענק אַלץ איבער,
קלויבט זיך אויס, װאָס אייער האַרץ גלוסט נאָר... דער השם
יתברך זאָל העלפן ביי אַלע קינדער אין פריידן.
צירעלע. אמן, אמן, אַ יישר כוח, אַ ישר כוח, ליבץ:
איטעלע.
קכב
סמ ר י סמ 59
רח לע (קוקט זיך אַרום). קיין עין!הרע, קיין עין:הרעי
טאַקע גבירים,
מרימל. גבירים... אָן יסורים..,
קינדער. און די קרובים ? נישטאָ די קרובים !
ר ח'לע. אַרעמע צי רייכע?
צירעלע, מאַטעלע, ברוכל (ענטפערן). אָרעמע!
אָרעמע !
רחלע, לייזערל, מנחמל. ריכע! רייכע!
ציר עלע. ניין, ניין, אָרעמע !
ר ח לע (צו צירעלען). וועסטו זיין מיין אָרעמע מומע
חיחלע, גוט ? מו דיך איבער. (צירעלע מוםט זיך איבײר
געשווינד אַנדערש פון די געפונענע מלבושים) און דו
(ווענדט זיך צו מאָטעלען) מיין קראַנקער פעטער זלמן, דו
(ווענדט זיך צו שפרהלען) אונדזער שכנטע, גיצעלע
מרשעת. מנחמל וועם זיין איר מאַן, ר' זיינוול דער נביר,
ווייסט דאָך שוין ווער,
מנחמל. אוודאי ווייס איך, איך געדענק אַלע.
רחלע. איך װועל יעצט זיין די רביצין מלכהלע. (צו
צירעלען) גיב מיר דיין קופּקעלע. (צירעלע דערלאַנגט איר
דאָס קופּקעלע און רחלע מוםט זיך איבער.)
צירעלע. גוט, מען וועט קומען צוזאמען.
קכג
- מ ר י מ 5
מרימל. ביסט משוגע ? אַן אָרעמאַן מיט אַ גביר... וועסט
שמיין הינמער דער מיר,
ר ח לע. אז ער װועט קומען און ווינטשן מזל:מוב, װועל איך
זאָגן מזל:טוב, טאַקע אַ זכיה אַזאַ גאַסט ! זעצט אייך דאָ
פון אויבן אַן. (צו די קינדער) גבירים זעצט מען פון אויבן
אָן...
צירעלע. ניין, אֿן אַרעמאַן טאָר מען נישט פאַרשעמען,
איך וויים..,
ר ח לע. איך ווייס בעסער, איך בין עלמער פון דיר. פאַר
אַ נכיר האָט מען דרך:ארץ. זיי וועלן קומען שפּעמער, אויף
אַ גביר מוז מען וארטן, אויסקוקן דורכן פענצטער, אלע
מוזן װאַרטן,
לײיזערל. סיי ווי סיי טאָר ער דאָ נישט זיצן צווישן זי
נקבות, ער וועםט זיצן אין צווייטן חדר, לעבן רב... אַזױ
זוי ס'איז דער דין. (צירעלע און מאָמטעלע גייען ארויס און
קומען באַלד ווידער, אַלס אָרעמע מומע חיהלע און קראַני
קער פעטער זלמן.) :
צירעלע:חיהלע. גוט שבת, מלכהלע ! מזל מוב ! מול:
טוב !
מאַָטעלע:פעטער זלמןן. מלל:טוב, מזל:מוב.. מל:
כהלע.
רחלע:רביצין. נוט שבת, סזאָל טאַקע זיין מיט מוזל,
קכר
מ ר י ט 5
אַ יישר כוח װאָס איר זענט געקומען, געזונט און שמאַרק
זאָלט איר מיר זיין... װאָס מאַכסטו, חיהלץ ?
צירעלע:חיהלע. װאָס זאָל איך מאַכן? מ'האָט א
גייעם חזן אין שול.
מאַטמעלע:פעמטער זלמן אַ חזן? װאָס הייסט אַ
חזן ? מען דאַרף זיין אויף אזא חזן א מבין, ער זינגט פּונקט
וי דער בערדיטשעווער.
צירעלע:חיהלע. אַ קול האָט ער, אסור די שענסטע
פיינל אין װאַלד,
רחלע:ר ביצין. חיהלע, זלמן, מום אַ טובה. זייט זיך
מכבד ! (אפסתרל רוקט צו דאָס אויבפט) לכבוד דער שמחה,
געראַטענע באַרנעלעך, זים וי צוקער. |
לײ זערל (צו די קינדער). איך בין 8 פעטער, אַ רייכער,
אדרבא מחיכא:תיתי, נעמט עפּעס לכבוד שבת, לכבוד דער
שמחח, אפשר א כוס וויין ? און אפשר א גלעזל בראָנפן,
רב זלבן ! | |
ר חלע:רביצין. האָניק:לעקעך, חיחלע, געצוקערטע
מאַנדלען, עסט געזונטערחייט. כ'לעבן, זלמן, אפשר א גלעזל
װישניאַק ?
מרימל, טרינקט, טרינקט לחיים ! מאָרגן פאָרט מען קיין
מצרים !
צירעלע:חיהלע. קיין עיףהרע, א יום:טוב:סעודה,
נעם, זלטן, אין זכות פון אסתרלם שמחה. לאָמיר געניסן.
קכה
מ ר י ט 5
(אלע קינדער מאַכן זיך עסן און טרינקען, עס ווערט מונקל)
שוין באַלד הבדלה:צייט, מען װועץט באלד שרייבן תנאים,
זלמן, מען נוז גיין, ס'איז שפּעם, מען האָט נאָך א סך
אַרבעט. אַ גוטע װאָך, אסתרל, אַ נוטע ואָך, מלכהלע. אם
ירצה השם ביי אַלע קינדער אין פריידן.
מרימל. מירצעשעם ביי דער באָבע מיטן זיידן..
רחלע:רביצין. א דאַנק.. 8 דאַנק... (צירעלע און מאָ:
מעלע גייען אַרױים.)
לײיזערל:פעטער. דאָס הייסט גענעסן ? געשלונגען!
(כאַפּט דאָס פלעשל פון טיש) ביסט א מבין ?
מנ ח מל. או:ווא ! או:ווא ! (צירעלע און מאָטעלע קומען
צוריק.)
לײיזערל (שמייט ביים טיש). חייסט נעטרונקען (מאַכט
נאָך) קכצנים זענען וי היישעריקן. װוי די היישעריקן !
צירעלע. מיין מאַמעליו האָט זיך געפרייט, ווען געסט
האָבן גענגעסן. ביי אונדז פלעגט מען צום טיש אָרעמע
אורחים און משפּחה פאַרבעטן, יאָ, יאָ..
שפּר ח לע. אַזױ, איך ווייס בעסער פון דיר. דיין מאַמעליו
די רביצין איז געווען א גנוטע, זי האָט געהאט אַ גוט האַרין,
מיינסט, אַז אַלע זענען אַזױ ? די גרויסע זענען שלעכטע,
זי פאַרגינען נישט, זענען פאַלש... רעדן צו זיך וי מייבן?
לעך און שפּעטער שעלטן זיי. מיין שוועסטער באלטשע איז
אויך 8 פאַלשע. זי פלענט זאָגן צו עטעלען, צו מיין שוועם:
קכו
מ ר י טמ 5
פֿערקינד, גייסט אַזױ שיין אָנגעטון, אזוי שיין אויסנע:
קעמט, דו געפעלסט מיר זייער, לאָמיר זיך צעקושן. און
שפּעטער, ווען עטעלע פלעגט אַװעקגײן, פלעגט זי לאַכן
און זאָגן, האָט זיך אױיסגעפּוצט וי א קו אויפן יאָרמאַרק...
אין דער היים, ווען עטעלע איז געקומען צו אונדז מיםט איר
חתן, פלענט זיך מיין שוועסטער פודן מיט אים און... מון
איר צו להכעיס, רחלע, ווייסט שוין װאָס... כ'וויל נישט אויס:
זאָגן... אַלץ פאַר דערפאַר, ער זאַל נישט חתונה האָבן מים
עטעלען, נאָר מיט איר. איך האָב עמעלען ליב, זי איז 8
יתומה, זי איז אַן אָרעמע, זי האָט געארבעט. ווער ווייס,
ווו זי איז חיינט... יעצט ווייסטו שוין ? איך וויים בעסער,
גרויסע מענטשן האָבן נישט קיין רחמנות...
מרימל. מוחל, מוחל רחמנות... בעפער ברויט וי שלף?
מנות...
לײזערל:פעטער (קמם אַריין פון דער צויימער
שטוב). מען רופט די כלה אונמערצושרייבן די תנאים, אין
אַ מזלדיקער שעה. (אסתרל און רחלע הייבן זיך אויף,
רחלע, די מומער, פירט די כלה אונטער דער האַנט, גייען
אדרױס און קומען באַלד צוריק, אַלע ווינטשן זיי.)
קינדער. מזל:מוב, מזל:מוב ! (צעקושן זיך, מען הערט
מוזיק) כלי:זמרס שפּילן ! לאָמיר טאַנצן! (איינער נאָכן
צווייטן הייבן אָן צו מאַנצן, מישן זיך אויס, מאַנצן אַ ראָד,
פּאַטשן אין די הענט ריטמיש,) |
לײ זע רל. שטייט ! װאָס הייסט ? מאַנפלײט מאָרן נישמ
קכו
מ ר יט 5
טאַנצן מיט ווייבער אינאיינעם. (קינדער צעטיילן זיך, יינ;:
לעך טאַנצן נישט, מיידלעך טאַנצן אַ יידישן ברוגז:טאַנץ
און אַ לאַנסע. ערשט שפּעטער הייבן אָן די יינגלעך
טאַנצן אַ חסידישן קאָזאַקל און זינגען מיט, טאַנצן װאָס
א מאָל געשווינדער, די מוזיק שפּילט. מיט אַ מאָל הערם
מען פון דרויסן : קינדער ! קינדער דערהערן, שטעלן זיך
| האַסטיק אָפּ. עס פאַלט אַריין בלימעלע.)
בלימעלע. קינדער! קינדער !... ווו זענט איר אַהינגע:
קומען ? ווו זענט איר פאַרקראַכן ? (שטיל) אין אַזאַ ציים...
מען טאָר יעצט נישט אַרױסגײן. (קינדער דערשראָקענע
רינגלען אַָרום בלימעלען) רירט זיך נישט פון אָרט! מרימל!
קום, קרוין, אַהער. (מרימל דערנענטערט זיך.)
צירעלע (גערירט). שוין ווידער... שוין ווידער... בלי.
מעלע, קיינער װועט זיך פאַר אונדז נישט אָננעמען? די
מאַמע האָט מיר אַמאָל געזאָגט, אַז אפילו אויף א ווערעמל
האָט מען אויך רחמנות, אַ ברעקל האַרץ..
ב לימ עלע. איך װאָלט נעװאָלט האָבן טויזנט הערצער..
פֿאַר אַלע קינדער, אָבער דאָס איינע איז צו פיל... מלחמה
ווייסט נישט פון קיין הארץ..
מרימל. דאָס האַרץ איז געשמאָרבן... דער מויט לעבט..
קכח
ד1
דאָס זיבעטע בילד
טריטלט נניאות
קכט
דער גרויסער שטאָט. 8 הויף פון אַלמן,
רייכן שמיינער. אין דער מים ברייטע
טירן. ביי א הויז הויכע טרעפּ. קינדער
זיצן אויף די מרעפּ און דערנעבן אויף
די שמיינער. מרימל שטייט אויף דער
העכסמער מרעפּ, צירעלע מיט אַ טרעפּ נידעריקער,
צירעלע. ווייסט, אַז דאָס לאַנד הייסט פּױלן?
מרימל. פּױלן... פּױלן... און דאָ וועט מען נישט קוילן?..
צירעלע. ביי אונדז אין שמעמל איז געווען א יידישער
הימל, אמת ? און דאָ נישט... אמת, מרימל ? ווו ענדיקט
זיך דער חימל, ווו ענדיקט זיך די וועלט ?
מרימל. דער הימל, דער הימל... ענדיקט זיך ביים גימל.,
קלא
מ ר י מ 5
צירעלע. װי הייסט די שמאָט ?
מרימל. זי הייסט נישט. א גיהנומדיק ראָד.
צ יר עלע. און װוי הייסט די נייע שמוב ?
מרימל. זי חייסט נישט. ס'איז אַ גרוב.
צירעלע (חזרט איבער). זי הייסט. נישט. ס'איז אַ גרוב?
מרימל. זעסט דאָס שפּינעלע (נעמט ארױיס א שטיקל
צעבראַכן שפּינעלע) קוק גוט אַריין! זעסט? א גראָער
מייוול מיט רוימץ אויגן מאַכט שװאַרצע ווונדער, שלינגמ
איין אַלע קינדער !
צירעלע. שלינגט איין אַלע קינדער? װעט פינצטער
ווערן אויף דער וועלט, ווייל די זון גייט אויף צוליב די
קינדער, ווייסט ? ווען עס װועט נישט זיין קיין קינדער,
וועט די זון אונטערניין... און מער אויף דער וועלט נישט
שיינען. אַזױ שטיים געשריבן. יי
ר חלע דערציילט 8 מעשה, אַלע קינדער הערן זיך
צו). הערט אויס ווייטער, הערט, קינדער ! און צום סוף
איז געווען אַזױ. ווען די מלאכים האָבן געטראָגן דאָס
האַרץ פונעם קינד אויף זייערע ווייסע פליגל, זענען אָנג/?
לאָפן שווארצע מייװולאָנים. די טייוולאָנים זענען געווען
הונגעריק, און האָבן דאָס האַרץ אויפגעפרעסן.
| צירעלע. עס ווילט זיך וויינען. דערצייל ווייטער, נאָך...
מרימל, באַבעײאַרע גוט:װואָך. איך קען 8 מעשה מיט
קלב
מ ר י ט 5
אַ שוארצער מדינה. אַ שווארצע זון, א שווארצער הימל,
אויפן הימל העננט אַ גרויסער זיינער און עס קלאַפּט א
שװאַרצער ווייזער... פון אַלע פעלדער, פון אלע הייזער, פון
אַלע טויערן, פון אַלע מירן... זע מען טויטע פירן... מען
מראַנט אַרױס שווארצע מתים אייננעהילמ אין מליתים,,,
אויפן שװאַרצן. שניי... איינער נאָכן צווייטן ניים... און
שווארצע מענטשן, שװואַרצע קליידער, שווארצע הייזער,
שװאַרצע שויבן. אַלץ איז שווארץ. די ערד איז שװאַרץ..
(פּלוצלונג ציטערט זי אויף און שרייט מיט גרויס ערנסט
און שרעק) קינדער ! קינדער ! האָסט נעהערם ? הערסט !
מ'חאָט ערנעץ דערשאָסן 8 הארץ..
קינדער (הערן זיך צו א וויילע צוזאמען). שמיל !
ר ח'לע. ס'איז אַזױ מרויעריק געװאָרן.
צירעלע. מיר אויך,
לײ זערל. איר ווייסט, אַז דאָ אין הויז גייען אַרום שאָטנם
און שדים ? |
מרימל. נעבן יעדן שטייט א שאָטן.. נעבן יעדן שאַטן
שטייט אַ שאָטן פון דעם שאָטן..
צירעלע. פון װאַנען ווייסטו?
לײזערל. זי לויפן אַרױם פון דאָרטן, די שדים, און פאַר;
שווינדן צוריק.
מ רימל. איין שד האָט גרינע האָר און רוימע אוינן, כ'האָב
קלג
מ ר י ט 5
זי אַלע אין עלנבויגן. מרור אויף פּסח, משוגענע הייס איך,
זאָג, צירעלע, װאָס האָסטו היינט געגעסן ? כ'וויים, א גאַנץ
לויט פּאַרטרוקנט ברויט. (לאַכט.)
רח לע. מרימל וועם זיך נישט שפּילן. זי רעדט תמיך
משוגעתן. |
צירעלע. שלום זאָנט, אַז זי איז א פאַרמאַטערטע טויב,
מרימל. איך האָב אַ פארכישופט גלעזל, אַ פארכישופט
שפּינעלע... װאָס זאָנט אליץ...
צירעלע. אויפן קול?
מרימל, קולי:קולות...
קינדער. וייז, װועסמו זיך שפּילן. (לויפן צו.)
מרימל. קוקסט פון דער זייט, ווערסטו אויסגעצויגן, לאַנג
און נרוים... פון דער זייט, קליין און שמאָל... געשליפענע
קאַנטן... מען מוז קוקן פּונקט אין דער מיט... (שפּרינגט
ארום דעם שפּינל) פון דער צווייטער זייט, טויזנט הויקערס
און דאָ, אין דעם עק, ווערסטו צעריסן אויף צווייען, אויף
דרייען... און דאָ ווערסטו צעשווומען אין גאַנצן... היט דיך
פון א שפּינעלע מיט ראַצן.
ר ח'לע. מרימל, ווייז, איך וויל מיך אָנקוקן.
צירעלע. איך וויל מיך נישט זען.
ר חלע. גיי, 8 מענטש דאַרף זיך אָנקוקן... װוי זע איך
קלד
מ ר י ט 5
אוים ? איך נעדענק שוין נישט. (מרימל ווייזט איר פון
דער ווייטנס, שטעלט אַן אויף איר דאָס שפּיגעלע:+ .
- מרי מל. ליפּן ווייסע, אוינן ווייסע, ביסט געשװאָלן און
בלאָ.,. ביסט אַ חורבן... ביסט נעשטאָרבן... ביסט נישמאָ...
צירעלע. וי זעט אויס דער טויט ? מען קען אים אָנ
רירן ?
ר ח'לע. לייזערלס מאַמע בעט זיך ביי אים, ער זאָל זי
קומען אויסלייזן... און ער קומט נישט.
ברוכל, גיי... גיי... לאָמיר זיך שפּילן, אין אַ שול, גום ?
מאָטעלע. איך װעל זיין דער חזן, אָדער דער כהן נדול
אַלײן. |
מלכל. ווייסט, אַז אַ חזן מוז האָבן בלויזע מצוות, אַנישט
מאָר ער נישט צוניין צום עמוד.
מאָטעלע. ניין, נאָר ראש:השנה און יום:כפור מוז ער
זיך פאַרן דאַוונען צוויי מאָל טובל זיין. אין דעם טאָג מוז
ער ריין זיין פון זינד.
ר ח לע. אַנו, מאַטעלע, זאָג, האָסט געזינדיקט ? האָסט
געמון אן עברה ?
מאַטעלע (שווייגט און קלערט). יאָ, איך האָב צעטראָטן
אַ גרויסן, שװאַרצן װאָרעם, דאָרט אין הױיז.
ברוכל. װעל איך זיין דער חזן, איך !
מ אָ ט עלע. ניין, איך האָב אַלײין אַמאָל נגעזען, װוי ברוכל
קלה
מ ר י מ 5
האָט צעקוועמשט צוויי פליגן. (קינדער ברעכן אויס מיט
א געלעכטער.)
ברוכל. נישט אמת ! איך האָב נישט קיין עברות. איך
האָב שפּעטער ביי דער פליג מחילה געבעטן. (קינדער
לאַכן.)
צירעלע. א שיין געלעכטער. ווייסט, אַז א פלינ האָט
אויך קליינע שוועסטערלעך און ברידערלעך, און 8 מאַמען
און קליינע קינדערלעך. -
ר ח לע (ווענדט זיך צו מלכלען). װאָס וועסטו זיין ?
מלכל. איך װעל זיין משיח ! איך וועל קומען, ווען
אויף דער וועלט וועם זיין פינצטער און חושך, װעל איךף.
קומען און אויפהייבן די רעכמע האנט, און אַ ווונק מון
מיט דעם גרויסן פינגער, װועט אַלץ אויפשמיין, און אַלױַ
טויטע און אַלע לעבעדיקע וועלן צוזשֿמען גיין קיין ארץ:
ישראל.
קינדער. קיין ארץיישראל? קיין ארץ:ישראל!
מלכל. יידן וועלן אויסגעלייזט ווערן !
מרימל האַקט איבער און לאַכמ). יידן װאַרטן אפשר
אַ מיליאָן:מיליאַסן יאָרן, װויל ער אין איין רגע אוסלייזן
די יידן. (לאַכט, פּאַרטראַכט זיך,)
ר ח לע. גיי, עס איז דאָך נאָר אומישנע אַזױ. מען שפּילט
זיך נאָר אַזױ. |
קלו
מ ר י מ 5
מלכל (שמארק). ניין, ניין. אויפן רעכטן אמת.
מאָטעלע. דעם שוחמס ווייב האָט נעזאָנט, (טרויעריק)
אַז משיח איז איצט נישט געקומען, וועט ער שוין קיינמאָל
נישט קומען.
קינדער. רעד נישט אַזױ, מען טאָר נישט.
צירעלע (שטאַרק). עס שמייט בפירוש אין דער תורה.
יידן זענען א געבענטשט פאָלק.
מרימל. נעבענטשטע משפּחה. א קללה מיט אַ ברכה.
מֿלכל, נאָט האָט אױיסגעוויילט דאָס פאָלק ישראל!
צירעלע. אין די הייליקע מפּרים איז אַזױ פאַרשריבן,
מרימל. אויף פּאַרמעט געשריבן, אייגענע קינדער פאַר:
טריבן !
צירעלע. ווייפט, אז יידן קויפן אָפּ די זינד פון דער נאָנ:
צער וועלט. און טוען תשובה פאַר אַלע דורות, פאַר פרעם:
דע און פּאַר אייגענעץ. די מאַמע, עליה השלום, האָט מיר
אַלײין געזאָגט. אַזױ איז שוין באַשערט.
ר ח לע. יאַסעלע וועט זיך נישט שפּילן, ער האָט אַ פּאַרך
מיט א קאָלטן, |
מרימל (ליפט צו, קושט אים אין קעפּל, נעמט אים
אַרום). ס'וועט דיך היילן דער ים, דער ים איז געשפּאָלטן !
נאָך טויזנט מעג... נאָך מטויזנט נעכט... און עס וועט שוין
מער נישט זיין קיין קנעכט..
קלו
18
מ ר י טס 5
צירעלע. סאיז אמת, אַז משיח וועם קומען, וועט ער
האָבן נאָר איין:איינציק אויג... און מיט דעם איינעם אױינ
וועט ער זען די גאנצע וועלט ?
מרימל, אוודאי, צוויי אוינן האָט א פיש, צוויי אױגן
האָט אַן אָקס און צוויי אויגן האָט 8 מענטש, איין אױי;
האָט... ער !
קינדער. שׁ.. ש..
מלכל. און אַז איך מאך צו איין אויג, זע איך דאָס איי:
נענע, װאָס מיט אַלע ביידע.
קינדער (מאכן צו יעדערער איין אױג).
מרימל. טאַקץ אַ שאלה, מסתמא פֿון צו עפּעס מױיגן
ביי אַלע מענמשן די צווייטע אוינן ? צופיל אויגן...
מנחמל (שמעלט זיך שטאָלץ). איך ויל זיין שמשון
הנבור !
מרימל (לאכט). שמשון הנבור... זיי 8 נזלן ליבער.
רח לע (גייט צו צו מאָטעלען). און װאָס ווילסטו זיין,
מאָטעלע ?
מאָטעלע. איך? איך ? דווקא א נזלן. וועסט זען, איך
וועל זיין אזא נומער גזלן, איך װעל פלעמען שענקען ס'לעבן.
מרימל לאַכט). אַ נזלן פון שטרוי. האָסט אַ מעפער ?
מען מוז האָבן א מעסער, אַ שאַרפס... פון שטיין א האַרץ,
אין גאַנצן פון שטיין... ממ... ממ... נזלן !
קלח
מ ר י מ 5
מאָטעלע (בייגט אַראָפּ דעם קאָפּ),
מרימל. האָסט מורא ? האָסט מורא ?... אויך מיר אַ
תורה !
ר ח לע (שמופּט אַװעק מאַטעלען). גיי, קענסט נישט זיין
אַ גזלן, גיי... צירעלע, װאָס װאָלסטו געװאָלט זיין ? גע;
שווינד ! |
צירעלע. איך ויל זיין.. זיין... אַ בת:מלכה.
רח לע. װאָס וועם טון די בת:מלכה ?
צירעלע (מיט פאַנטאַזיע). איך על קומען צו שופר;
בלאָזן, און שפּעטער װעט עטץ מיר דערלאַנגען וויין, ראָ:
זשינקעס מיט מאַנדלען.
מרימל. פאַר אַזא מלכה און פון אַזא לאַנד ! (נעמט אַרױם
פון קעשענע א בלעכל) נאַ דיר אַ בלעכל, אַ זילבערנע טאץ,
פון שלמח חמלך געקריצט און געראצט.
צירעלע. צוערשט לאָז זיך אונדז דאכטן..
קינדער (מיט התלחבות). לאָז זיך אונדז דאַכמן..
צירעלע. אַז מען װוינט אין א גאָלדענער שמוב, און
די ווענט זענען פון מירמלשמיין, די טירן זענען פון העל:
פאַנט:ביין, און פאַרן טויער שמייען צוויי לייבן און חימו,
אַזױ וי ביי שלמה המלך, אַז עמץ זיצט אויף זילבערנע
בענקלעך, און איך, די בת:מלכה, שלאָף איין... א בת:מלכה
דאַרף מען איינוויגן, מען זינגט איר...
קלט
מ ר י טס 5
ברוכל. וער זינגט ?
צירעלע. כהנים זינגען.
קינדער. כהנים ? פון װאַנען?
צירעלע. פון בית:חמקדש! און מען שפּילט פאַר איר,
אין בית:המקדש שפּילן די ווענט אַליין... איך שלאָף אויף
א בעמ, אויסגעזעצט מיט איליטשקע שטיינער, מיט די
שענסטע קרעלן, און איך ליג צוגעדעקט וי מיט ספר:תורה:
מענטעלעך, אויסגעשטיקט און אױסגעהאָפטן מיט לויטער
פּערל און דימענטן, און ליג אין א ווייס:זיידן העמד, או
עס בלישטשעט אַזױ פיל צירונג ! אַרום און אַרום שטייען
בשמים:ביקסלעך און שמעקן וי פּאַמעראַנצן, און אין דרויסן
איז ארץ:ישראל !
קינדער (חזרן איבער). ארץ:ישראל!
צירעלע. די זון שיינט און אַרום װאַקסן װיינגאָרטנם,
און עטץ גייט צו פּאַמעלעך, פּאַמעלעכל און זאָגט, בת:
מלכה, שטיי אויף צו שופר:בלאָזן. שמיי אויף !
קינדער (באַגייסטערם זאָגן צזאַמען). לאָז זיך אונדו
דאכטן... (פאַרמאַכן האַלב די אויגן, אויפן הויף פאַלט אַ
העלע ליכט, עס באַװוייזט זיך פאַר זיי דאָם זעלבע בילד,
וועגן וועלכן זיי חלומען לויט צירעלעס טרוים. מען הערט
זיננען, אָרגל שפּילן. קינדער שמייען איבערראַשט, שווייגן,
קוקן זיך אַרײן אין דעם שמראַלנדיקן בילד. הערן זיך צו,
עס דויערט 8 וויילע, עס ווערט װאָס אַ מאָל טונקעלער.
מ ר י מ 5
די קינדער באַנייסטערט) בת:מלכה, שמיי אויף צום שופר:
בלאָזן ! (מען הערט שופר:בלאָזן) שמיי אויף ! (ביי די
ווערטער פארשווינדט דאָס בילד, און עס בלייבם די
געוויינלעכע ליכט. געזאַנג און מוזיק הערן אויף. מרימל
האָט די גאַנצע צייט געהאלמן אָפן די אויגן און גאָרנישט
געזען.)
מרימל. אויס בת:מלכה... 8זל:מוב..
קינדער. הם.. המ... המ... מרימל טוט שמענדיק אַזױ,
צירעלע. מרימל, ווילסט דיך שפּילן, נאַר רעד נישם פון
וועג.
| מרימל. איך... איך.., איך בין שלומס כלה !
קינדער (לאכן). גיי.. ניי..
מרימל (נעמט אַרױס פון בוזעם א קאָלירט גלעזל). אַלץ
זעט דאָס כישוף:נלעזעלע. אלע סודות ווייסט דאָם גלעזל.
כ'ווייס, אַז אַחוץ דער וועלט און אחוץ יענער וועלט, איז
דאָ נאָך אַ וועלם...
צירעלע. נאָך א וועלט... וי איז דאָס מענלעך ?..
מרימל. דו זעסט דאָך..
קינדער. װאָם?
מרימל. אַ מיליאָן פים זענען געגאַנגען, און נישט דער:
גאַנגען... טויזנט קעפּ האָבן געזוכט, און נישט געפונען..
מיליאַסן אויגן האָבן געקוקט, קיינער האָט נישט געזען.
קמא
סמ ר י ט 5
און מיין כישוף:גלעזעלע האָט אַלץ געזען, אַליץ געוווסט,
מיין כישוף:גלעזעלע זאָנט נביאות..
קינדער. זאַנט נביאות ? זאָג נביאות..
מרימל. שטעלט אייך אַלע אַרום מיר, און איך, מריטל,
וועל זאָגן...
קינ דער. נו, שוין, שוין, הייב שוין אֶן.
מרימל. און נעקומען זענען חיות, און דאָס זענען געווען
שלעכטע מענטשן. און געקומען זענען מענטשן, און דאָס
זענען געווען שלעכטע חיות, און געװאָרן איז דעמאָלט
א מיליאָן מיליאַסן לוויות ! ציילט, ציילט, ציילט... מיליאָן !
לוויות ! ציילט ! מענטשן ! ציילט ! קינדער! ציילט.. א
מיליאָן, אַ מיליאָן, נאָך א מיליאָן, ווידער 8 מיליאָן אין
ווידער א מיליאָן, מיליאָן לוויות !... און זיין וועט אמאָל
אַנדערש... די וועלט וװועלן פירן מלאכים... און קינדער..
(פאַרטראַכט זיך.) |
קינדער (חזרן איבער). מלאכים ? און קינדער ? רעד
געשווינד.
מרימל. משונעים! אַלץ װאָס ווערט... איז נישם באַ:
שערט... דווקא פֿאַרקערט.
קינדער. אַזױ רעדם נישט א נביא.
צירעלע. און דאָס כישוף:גלעזעלע?
מרימל. מען מוז אָבער געפינען איין איינציק װאָרט,
קמב
מ ר י ט פ5
מען זאָל קענען צוקומען דאָרט... מען מוז אָבער געפינען
דעם איינעם זאָנ ! ס'זאָל ווערן מאָג...
קינדער. און װאָס וועט זיין מאָרנן ?
מרי מל. מאָרגן איז געווען נעכטן... מאָרגן וועט שוין מער
נישט זיין,.. חיינט איז דער לעצטער היינט.
קינדער (וי אן אָפּקלאַנג). מאָרגן וועט שוין מער נישט
זיין ?
ר חל ע. איבער דיר ווערט טרויעריק. רעד צו אונדו אַנ:
דערש. פאַרצייל אונדז 8 מעשה צו לאַכן.
מרימל. היינט איז ראש:חודש, דאַרף מען רעדן לשון
קודש ! ויהי היום, אַמאָל איז געשען, אַז דער הימל און
די ערד זענען הונגעריק געווען, האָבן זיי געװואָלט זיין זאַם,
האָט דער הימל מיט דער ערד חתונח געהאט. (קינדער לאכן) -
און שפּעטער האָט דער חימל און די ערד געװאָלט דווקא
פארקערט... (קינדער לאַכן) קידער ווידער, ווידער קידער,
און זיי האָבן זיך גענט. פון דעמאָלט אָן הערשט דער שד.
(קינדער לאַכן.)
לײזערל. קומט אַרױס אויף דער גאָס, אַזױ פיל שמערן !
(קוקט אויפן הימל.) 2
מרימל. כהאָב זיך צעקריגט מים אַלע שמערן אויפן
הימל. איך בין ברוגז געװאָרן מיט דער זון...
ברוכל. קומט, וועט מען פון ליים חלחהלעך פלעכטן..
מרימל. פלעכמס, פלעכטס, חלות אויף נעכמן,
קמג
מ רי מל
קינ דער (לויפן צו צו אַן אייזערנעם, דורכזיכטיקן טויער,
קוקנדיק אויף די שטערן).
צירעלע. אזוי פיל זילבערנע שמערן אויפן חימל ! יעדער
שמערן וי אַ זילבערנער מגן:דוד... די שטערן זענען גליק:
לעך, זיי דארפן נישט מורא האָבן... זיי זענען ווייט פון
דאַנען,.. ווייט... ווייט פון דער ערד..
מֿרימ? גייט צו צום טױיער, קוקט אױיפן הימל). אַלע
שטערן נאָטס לאַמטערן ! זעסט דאָרט הויך... אונדזער
שמערן. די שװואַרצע װאָלקנס ווילן אים פאַרדעקן... ער איז
אויסגעקריצט... מען קען אים קיינמאָל נישט אויסמעקן...
ער איז מיט פייער אויפן הימל... אויסגעברענט... אָנגע:
צונדן מיט נאָטם הענט..
קמר
19
דאָס אַכטע בילר
אין דער גרויסער שטאָט
קמה
מיגראַנטן:הויז. 8 פּאָדערהויז, בריים און
טיף, נידעריקע טרעפּ פירן אויפן אַלטמאָ:
דישן גאַנעק. דער נאַנעק ציט זיך דורך
דער נאנצער ברייט פון פּאָדערהויז. נאַ:
רעס ביי די ווענט, אן אייזערנער אויוון,
: 2 אין דער מיט, לינקס און רעכטס מירן. די
מיטעלע מיר פון נאַנעק פירט צום פאַרװאַלטונגס:צימער, ווו
מען באַטראַכט די ענינים פון די הײימלאָזע, און ווו עס קו;
מען זיך צונויף די פאַרזאָרגערס. פארן לאַננן הילצערנעם
טיש שמיים דער רב מיט אַ בעכער אין דער האנט, נעבן אים
שטייט שלום, דעם רבס זון, אָנגעטון חסידיש. ער האלמ
אַ ברענענדיקע הבדלהיליכט. די הבדלה פלאקערט, ס'איז
חאַלב:טונקל. אַרום אים שטייען קינדער, ברוכל, מאַטעלע,
קמו
מ ר י טל
צירעלע. מרימל שטיים פון דער וויימנס אין אַ ווינקל, דער
רב מאַכט הבדלה, אַלע זיננען זייער שטיל המבדיל.
מרימל קוקט זיך צו. אין דער זייט זיצט די באָכע, רירט
זיך נישט, זיצט אויף 8 נאַרע אָנגעשפּאַרם אויף א קאָלירטן
קישן. אַלע הערן אויף זינגען.
ר ב. גוט װאָך ! א גוטע װאָך דער גאנצער וועלט ! (באַלד
גייט ער אַרױס. שלום גייט מיט. בלימעלע זיצט ביים וויגל,
איינגעהילט אין א טמיכל. יעדער זיצט פאַר זיך. קינדער
מיט מרימלען זעצן זיך אין דער מיט אויף דער ערד, מרימל
און צירעלע שפּילן זיך אין סמרולקעס.)
מרימל ציילט זיי). ישראל, לוי, כהן, למד, וו, זין...
איינס, צוויי, דריי, בולקעלעך פון שניי.
שנייענע קעזלעך, ברילן אָן גלעזלעך,
איינס, צוויי, דריי, קליסקעלעך פון בליי,
די פייל איז פלינק, די שווערד איז שאַרף.. -
װאַרף די שטיינדלעך, ווו מען דאַרף..
(ס'קומען אָן היימלאָזץ און די שוחמקע, לייזערל, דער סופר,
רחלע פירמ אים און זעצט אים אַװעק אויף א נידעריק
בענקל. די שוחטקע זעצט זיך אויף אַ שעניק אויף דער
ערד.)
ח יי מלאָזער צו דער שוחטקע). מיר זענען אַזױ גנע
גאַנגען זיבן טעג און זיבן נעכט. -
צירעלע (דערהערט די לעצטע װערמער, באַטראַכט
זיי). זיי דערמאַנען זיך... געדענקסט, מרימל ? איבער די
קמח
פ ר י ט 5
דעכער זענען אַרומגעלאָפֿן ברענענדיקע קעץ. פון הימל
זענען געפאַלן פאַרברענטע פייגל. בהמות האָבן אַרומ;
געבלאַנדזשעט איבער די פעלדער... געדענקסט ?
מרימל, די שמערן האָבן געלויכטן וי שװואַרצע ליכט,
דער ווינט האָט געזונגען, יידן זענען געגאַנגען..-
שוח ט קע. דערמאַנט נישט ! און דאָ ? איך שלאָף נישט
קיין נאַכט, די ווערעם רייסן. אין דער חיים אַ ווייס קלאָר
בעט. - |
מרימל. און צוקאָפּנס שטייט 8 שד.
שוח מ קע. וװוער עס האָט נישט קיין היים...
מרימל. זאָל ווערן שמיין... ליים...
שוחטקע. דאָס גאַנצע לייב צעביסן.
מרימל. שוחטס וייב ! ווער דאַרף עס וויסן.
שוח ט קע. כ'ווער בייז און משונע. (כאַפּט זיך אויף און
בלייבט שמיין) כ'װואָלט געביסן מיט מיינע ציין זייערע
וויסטע הענט !
מרימל, די הענט וועלן ווערן פארברענט,
שוח ט קע. אין דער חיים 8 סאָד, א בלום, א פעלד, 8
װואַלד, אַ שטוב וי די ליכטיקע זון... און דאָ הוננער און
קעלט (שרייט) ניין ! ניין ! ניין ! - |
מרימל. ווילסט נישט ? ניין ? טרינק מרערן:ויין !
שוח ט קע (אױפּגעבראַכט). יעדע קללח איז נאָך א ברכה.
קמט
ימ ר י מ 5
מרימל לאכט). אַזױ פיל נחת און אַלץ צו להכעיס.
שוחטקשע. גענעכטיקט אויף שמיגן, אויף שמיינער, אין
פרעמדע טויערן זיך געװאַלגערט...
מרימל (יננט).
אין די טויערן אים פאַרלוירן,
הייסן הייסט ער שלום,
אין די טויערן זיך געבויגן,
אין אַ שװאַרצן חלום..
(אלע ארום הערן זיך צו, שאַקלען מיט די קעפּ גערירט
און שווייגן. די חיימלאָזע, עלטערע, יינגערע בלייבן זיצן
אויף דער באַנק אַרום דער װאַנט. אן אַלטע אין א צעריסן
טוך ציילט געלט פון זעקל אויפן האַרץ, אַ צווייטע נעמט
אַרױס פון זאַק פּאַפּירן און קוקט אין זיי אַריין. 8 דרימטע
שרייבט אויף דער שויס א בריוו. א יונג מייךל וויינט
שטיל,)
מופר. גרויס זענען אונדזערע זינד!
שוח ט קע. גרעסער אונדזער פּיין. מיט די קליינץ קינ:
דער אַ שטראָף.
קינדער (דערהערן, חזרן איבער). מֿיט די קליינע קינ:
דער א שטראָף !
מרימל. פאַרװאָס אזא שמראָףה? פּסקן די שאלה, ר'
ברכיה רב !
קג
מ ר י ט 5
שוחט קע. שווייג ! וי אַ פלעדערמויז, קלאַפּט װי א
פאַרשאָלטענע מיל.
מרימל. גי בעסער הערן... א דרשה אין שול.
שוחט קע. שווייג, שווייג ! רעדם זיי איין גליקן... נאָגט
אוים ביי די קינדער א בענקשאַפט... נאַנצע טעג חלומט
מען...
םס ופר. די שעפעלעך לויפן אָן 8 פּאַסטעך. זיי איז ביי
אונדז שלעכט. מיר זעען זיי נישט. מיר הערן זיי נישט,
קינדער חלומען... קינדער גלויבן... קינדער זענען הייליק,
הייליק וי אַ ספר,
שוח ט קע. און װאָס וועט מים זיי זיין ?
בלימעלע. װאָס דערװארט זיי מאָרגןן? |
מרימל. אפשר מאָרגן, אפשר נעכטן.. לעת עתה וװועמ
מען שעכטן... |
בלימעלע. צי ווייסט די וועלט, װאָס מען טום מיט די
קינדער ?... ווער מום פאַר זיי זאָרגן ?
מרימל. זאָרגן.. חורבן... קרבן...
שוח ט (קומט אַריין, זעצט זיך אויף דער באַנק דערשי:
טערט). מ'איז אונדז מביש און מבזה... דער אויבערשטער
זאָל זיך מרחם זיין...
שוחט קע. וי לאַנג איז דער שיער... מען איז דאָך נאָר
מענטשן...
קנא
מ ר י ס 5
שוח ט. מענטשן... זיי דאַרפן פּאַפּירן... דער עיקר פּאַ:
פירן... דער מענטש איז א צולאָג... פּאַפּירן... פּאַפּירן..
מרימל. מיט אַלע פּאַפּירן, וועט מען דיך פֿאַרפירן...
שו ח ט. מען גייט צו זיי און מען קומט צורעק מיט צער..
און שנאה... |
מרימל. שנאה און קנאה, איז בפירוש מומאה..
שוח מ. מנוחה... כאַטש איין טאָג... איין נאַכט... איבער
די גאָסן גייט מיר נאַך דער פּחד... איך בין שוין קראנק
און מיד... |
מרימל. די שטיינער דאַָ ווייסן, אַז עס מרעם אויף זי
א ייד... |
שוח ט קע. װאָס וועם זיין וויימער ?
שוח ט. מען וועט שוין גאָרנישט פּועלן...
מרימל. לאַקירטע שטיוועלעך, אַלע אָן זוילן... טשאטש.
קעס, טשאַטשקעלעך... געבראַטענע קאטשקעלעך... גרויסט
שטעט, שיינע שטעט. לאָמיר טרינקען וויין און מעד !
שוח ט. פאַרלוירן דעם לעצטן טראָפּן כוח... איך בין מיד,.,
מרימל. ביסט מיד... האָסט אין קאָפּ א יריד,.. לחיים !
היינט איז פּורים, מען שיקט שלח:מנות די נבירים... (עם
פאַלט אַדריין די מוטער, לויפט אַרױף אויף די שמינן, קלאַפּט
אין דער טיר פון קאָמיטעט:שטוב, רעדט האַסטיק.)
די מומטער. ס'קינד איז מיר חרוב... מענטשן, העלפט !
קנב
מ ר י מט 5
ס'קינד גייט מיר אויס ! (בלימעלע דערשראָקן לויפט אַרױף,
קלאַפּט אין דער מיר.)
מרימל (לויפט אַרויף אויף די שטינן). 8 פּלעצעלע מים
האָניק האָט דאָס קינד ליב 7...
די מוטער קלאפּט). מען ענטפערט נישט... דאָס קינד,
יאַסעלע! (פּאַרשװוינדט, בלימעלע נאָך איר.)
ס ופר. נאָך איין נפש... ווער הערם ?..
מרימל. מען וועם דאָס קינד אָנטון א קרוין... און אַ העם:
דעלע פון ערד... (די שוחטקע גייט פּאַמעלעך ארויף אויף
די שמיגן, הערט אונטער, קוקט אַריין דורך דער גלעזער?
נער מיר.) |
שוח ט קע. אומזיסט דאָס קלאַפּן. פאַרמאַכמע טירן... אַזױ
וי די הערצער..
מרימל (שרייט אַרײן און קלאַפּט אין דער פאַרמאַכטער
מיר). מטויבע ! הייבט זיך אויף... דעם קינדס מאַמע רעדם..
זי שרייט... (עס עפנט זיך ברייט די טיר, מען זעט דורך
דער ברייטער, אָפּענער טיר א גרויסן שפּיגל, איינגערעמט
אין אַ רייכער גאָלדענער ראַם, אין וועלכן עס שפּינלט זיך
אָפּ די פאַרזאַמלונג. מען זעם אין שפּינל סילועטן פון פֿאַך:
שידענע טיפּן פילאַנטראָפּן, אַרעמע און היימלאָזע קומען,
ביינן זיך, פאַרשװוינדן. עס העננט א נרויפער קאנדעלאבער,
עס איז זייער ליכטיק. אויפן גרינעם טיש און אויף אלצ
אַרומיקע פאַלט אַ שטאַרקע ליכט, מען זעט דעם אױבנאָן.
א פּאָר איבערגעטריבן אויסגעפּוצטע מאַריאָנעמנארטיקע
קנג
20
טמ ר י ט ?5
פרויען: און מענער:געשטאַלטן, גראָטעסקע מיפּן. עס קומט
פּאָר אַ באַראַטונג, עס הערט זיך א מומל, איינציקע ווער:
טער, מען קלאַפּט, מען קלינגט. איבער די הילצערנע טרעפּ
אויפן גאַנעק שטייען רעכטס ביי דער װאַנט די שוחטקע,
לינקס ביי דער שוועל מרימל. די הויכע מיר האָםט א
פּאָרעם פון אַ טויער אין אַן אַלטפרענקישן הויז, אונטן 8
פאַרװואָרלאָזט פאָדערהויז, װאָס איז פאַרװאַנדלט געװאָרן
אין א מין באַראַק. עס זיצן די זעלכע און נאָך אַנדערע
היימלאָזע.)
שוחמ קע (קוקט אַרין אין שפּיגל). אין דעם שפּיגל זעץם
מען אַלעם...
מרימל (בסוד). מען זעט דעם רוח און דעם דלות..
שוח ט קע. אוי, וי איך בין דאָרט אין שפּיגל דאַר !
מרימל. פון חונגער און פון צער... ווען דו װאָלסט נישט
געוווסט, אַז יענע ביסטו, װאָלסטן געמיינט, אַז דו ביסט
יענע.. |
שוחט קע זאָנט, צוהערנדיק זיך). זיידענע רייד לױפֿן.
מרימל. קענכט זיי קויפן..
שוח ט קע. מען וועט זיך כעסן, פליקן.
מרימל. פֿאַר דעם גולם טוען בוקן !
שוח טמ קע (אָבפערװירט, באַטראַכט, זאָגט הויך צו אלע).
אױסגעפּוצט... זי מראָגט ביז צום נאָגל ריננען אױף די
פינגער,
קנד
מ ר י מ 5
מרימל. יעדער רינג אַ מתנה פון דיר, און פון הונגער...
שוח ט קע. מען טרינקט, מסתמא וויין.
מרימל לאַכט). אַ שמחה. פריי דיך, לחיים ! אפשר וועט
בלייבן א ביסעלע שיריים. (שטימען, א נגערודער.)
שוח ט קע. ער שריים, איך וויל כבוד! און דרך:ארץ!
מיט דרך:ארץ איז אדרבא, אדרבא,
מרימל. אדרבא, אדרבא, דאָ כבוד... דאָרט עולם הבא,
שוח ט קע. שרייען יאַ און ניין...
מרימל. אאָ, ניין ! פּאַר דיר וועט בלייבן נאָר א ביין !...
שוח ט קע. דער ניין, און דער יאָ.
מרימל אָבסערװוירט זיי). אָן א חיטל? אפשר 8 גנוי ?
שוח ט קע. איינער זיצט און קייט, דער צווייטער דרימלט,
מרימל. ניב אים אַ שטויס, ער שלאָפט, ער שימלט.
שוח ט קע. מען זידלט זיך, אַ בזיון און א שאַנד.
מרימל. זיי זענען געקומען מיט דער גאַל אין דער האַנט.
איינער זיצט פון אויבן אָן, אַן אױסגעפּוצטער רוימער
האָן...
שוח ט קע. זיצט דער פּריץ!
מרימל. פון טרייף מאַכט ער כשר... אַן עם:חארץ !
שוח ט קע. אויפן בויך צוויי נאָלדענע זייגערס,
קנה
מ ר י טמ ?2
מרימל. אויפן האַלדז צוויי זעקעלעך פעמס.. אַ נשמח
מיט קרעץ !
שוח ט קע. רעדט, שרייט, א קהלמישער... (חזרט זי
איבער) 8ז מען גיט, שווייג ! קלאַפּט אין טיש, דרשנט
הויך.
מרימל. מיט מיסט און שמויב איז פול זיין מוח...
שוח טקע. גרויסע לייט, מאַכן חעוויות.
מרימל, ווייסט פון װאַנען זיי קומען ? (לויפט אַראָפּ פון
די שטיגן) פון ניהנום קומען אַזעלכע חיות! כװויים..
פ'וועט קומען אַ האָגל פון שטיינער, ס'וועט נישט בלייבן.
קיין איינער.. |
שטימען. שווייג, מרימל, ליג, 8 חרפּה און 8 שאַנד.
מרימל. קיינער הערט נישט, נאָר די װאַנט... איך װאָלט
געװאָלט לינן צווישן ווייסע בלימעלעך זיסע, די ברעטער
מיינע זענען שמיינער. עס װאַקסן אויף זיי שטעכערס, א
מעטום שימל. דערפאר, ווייל מען שטעלט דעם אלף נאָך
דעם גימל,.. משונעים ! (לויפט אַרױף אויף די שמינן און
שריים אריין) רשעים ! נאַראָנים ! גייט לערנען תורה ביי
די רבנים ! (אַלע אונטן לאַכן. מרימל שטייט אויף די שטיגן.
הייבט אָן זינגען, זינגט שטיל.) |
דורך די פענצטער, דורך די שויבן
זץ איך פליען ווייסע טויבן,
נאָר די בלאָע פליען העכער..
קנו
מ ר י מ 5
אויף די פלינלען שטייט א בעכער,
אין דעם בעכער לינט מיין האַרץ,
8 רויטע רויז מיט בלעמער שוארץ.
אין דעם בעכער לינט מיין חלום..
די רויז מום ברענען... ווו ביסטו, שלום !
(זי פאַרקלערט זיך, גייט רואיק, טרויעריק אַראָפּ פון די
שמינן) אַזױ ווייט... אַזױ לאנג... עס װאַקסן רויזן, עס קריכט
א שלאַנג..
קנז
דאָס ניינטע בילד
די פאַרזאַרנערס
קנט
2 642 אָס זעלבע אָרט. עמינראנטן:היז. עס
{ טרעטן ארויס פון די חיימלאָזע קינדער,
װאָס שפּילן אויף די הויפן, צוויי ייננלעך
מיט פידלען, 8 מיידעלע 8 זינגערין.
רחלע מאַנצט פריער אַלײן, נאָכדעם צו
זאַמען מיט די קינדער. זיי שפּילן און זינגן 8 פאָלקס:ליד,
א חסידיש ליד און ענדיקן מיט 8 מאַרש.
מ רימל. טאַנצט ! צירעלע, רחלע, טאַנצט ! (עס באַווייזט
זיך די ווירטין פון הויז),
וו יר מין. די פּרעזעסאָוע גייט. (פאַרשווינדט.)
מרימל. פּרעזעסאָװע,. סאָווע. (לויפט אַרױף אויף די
מרעפּ, קוקט אריין, רופט צו דער שוחטקע) צום קאָפּ צו.
0
װ
2
על
07
קסא
מ ר י ט 5
געקלעפּט אַ פּנים, א באָרוועסער קאָפּ, צו די הענט אַ צו
געטשעפּעמטער מענטש. ער איז אױפגעשטאַנען, ער שטופּט
אַ גרויסן בויך, ער גייט, זי... גיים, זיי גייען אלע; אַלץ!
שוחט קע. עס קומען די גרויסע ליימ !
מרימל, די יום:טובדיקע סדרה גיים.
אלע. ש.. ש.. ש..
פּרעזידענטין אַלענגאָרישע פינור, באַװײזט זיך מיט
אַ לאָרניאַן, קוקט זיך אום). זייער פיין...
פיגורן. זייער פיין ! זייער פיין ! (עס קומט אַרין די
ווירמין שמיל אויף די שפּיץ פינגער.)
מרימל צו דער פּרעזעסאַָװע). זייער פיי, א בין
מיט כריין. װוי אַ גבאי, אַליץ בשמחה רבה.. זאָג, האָסט
פון אויבערשטן אפשר אויף מצוות א הכשר? איך בין
נישט מסכים ! צו װאָס ביסטו אַהער געקומען ? װאָס מוסטו
שוח ט קע. זי האָט דאנות און רחמנות..
מרימל. זאָנ דעם אמת, בנאמנות ? ביסט אָננעמון אין
בלויז סאַטין ! סאַמע נאָלד מים עכט פּלאַמין !
קינדער (אָגן נאָך). זי איז אָנגעטון אין בלויז סאַמין !
סאַמע נאָלד מיט עכט פּלאַמין.
מרימל (צו דער פּרעזעסאָװוע, רירט אָן דעם זוים פון איר
קלייד). א שיין מענטעלעי.. מיט אַ פאלש קענטעלע... (צו
קסב
סמ ר י סמ 5
אַלע) אױסנעפּוצטע שדים, פאַרשטעלטע רוחות... (די דאַ:
מען קוקן זיך אום, הערן זיך צו צו מרימלען. זי רעדט
שטיל) איך װועל דיר עפּעס זאָגן, איך קען דיך נישט פאַך:
טראָגן... (לאכט) צדקה און נדבות, מלאכים, מלאך:חמות.
(גֵייט צו צו שלומען.)
רחלע (צו מרימלען). שווייג... רעד נישט... וועט מען
מיינען, אַז דו כיסט קלוג... |
צירעלע. פּאַני! פּאַני! מרימלען האָט מען געגעבן צו
עסן בלויזיטשקע ביינער...
ה יי מל אַ זע. שווייג ! שווייג !
מרימל. פאַרשוונדן די זעקלעך, קליידער און רעקלעך,
ליכט, זייף און רייז עסן אויף די מייז. (קוקם זיך צו
איר צו) אויף דיר קריכן נישט אַרום לייז ? (בסוד) די
שטוב איז אויסנעשייערט, מען האָט דיך אָפּגענאַרט..
(לאַכט.) '
שוחט קע דערשראָקן). װאַרפט זי אַרױס ! משונחדיקץ
ריי...,
מרימל. אונטער דער ערד, איז אַלץ פאַרקערט !
ח יי מל אַ זע. מרימל ! |
מרימל. דאָס פּסחדיקע און דאָס חמצדיקע, דאָס כשרץ
און דאָס מרפה, אויף אַלעם װעט קומען אַ שרפה מיט 8
מגפה !
קסנ
מ ר י ט 5
פּרעזידענטין (קאלט, מעכאַניש). ער איז זי ?
שוח ט קע. אן אוקראאינער יתומה, פון אונדזער שטעטל,
דעם דיינס טאָכטער, אַראָפּ פון זינען.
מרימל. ווער איך בין ? אַ פליג, אַ שפּין, ווער בין איך ?
(מאַכט נאָך דער שוחטקע) אראָפּ פון זינען, (נעמט אַרױס
אַ שטיקל שפּינעלע) זעסט דאָס שפּיגעלע, שפּינל דיך אָן-
מאַדאַם ראָז, זע, װוי דו זעסט דאָרם אוים...
שוח מ קע. דער דיין,עליו השלום, איז געווען 8 גרויפער
למדן.
מרימל. מיין מאַמע ליגט אין די זאַמדן... דאָרמן װאַקסן
מאַן:בלימעלעך, און גאָלדענע גלעקעלעך, זון:בעכערלעך, וי
האָניק:כוסעלעך.
פּרעזידענטין הם.. המ.. המ... (אַלע הערן זיך צו.)
שלום (קומט אַריין, איבערראַשט, קוקט, באַטראַכט די
פיגורן).
מרימל. כ'האָב ליב קליינטשינקע בלימעלעך און פּיטשינ?
קע בלעטעלעך, מיט זיידענע אָדערלעך. נעמט מיר נישט
צו!
פּרעזידענטין (ריטמיש, קאַלמבלוטיק, טעכאַניש).
ואס ואר דען מיט דעם מעדל ?
שוחט קע. װאָס איר איז געשעןיי
קסד
מ ר י ט 5
ח יי מל אַ ז ע. וויפל די קינדער האָבן אויסגעליטן... מיט
זיי איז דער מטויט מיטנעגאנגען אויף יעדן מריט און שרים...
פּרעזידענטין. ערצעהלט,
אלע (חזרן איבער). ערצעהלט !
ה יי מל אַ זע. צו װאָס ? דאָס בלוט וועט אייך פאֲרנלי:
ווערט ווערן. (בייז, נישט געדולדיק) צו װאָס טויגן רייד..,
צו װאָס דאָס קלאַנן זיך, דערציילן גאַנצע טעג, גאַנצע
נעכט, װועט עס נאָר זיין א טראָפּן, 8 שאָטן..
פר עזיד ענמין. ערצעהלם..
מרימל (רעדמ געשווינד). פּאַני ! פּאַני ! איך וויים אַלץ...
(הערט זיך צו. מען הערט נישט:דייטלעכע שטימען, צוזא:
מען ריטמיש, מרימל הערט זיך איין, רעדט ווי אַ ווידערקול)
פופציק טויזנט, פינף הונדערט, דריי און דרייסיק יתומים.,,
וואלגערן זיך ארום... און 8 מיליאָן... מיליאָן... מיליאסן...
לינן אָן קעפּ... אָן פיס... אָן הענט... טויטע קינדער,
ששוח ט קע. משונע, װאָס אין איר שטעקמ..
מדימל. װאָס אין מיר שטעקט... שרעקם..
ה יי מל אָ זע. װאָס ווייסט איר ? געמאַטערט און געברענט
אונדז וי קין.
מרימל. געהאָנגען דעם אַלעקפאַנדער רבינם זון...
קינדער (אָנן נאָך). דעם רבינם זון..
מרימל., דעם פּלאַצקער רב דערשאָטן..
קסה
מ ר י ט 5
קינדער (זאָגן נאָך טראַניש, דאָך קינדעריש, מיט שרעק
און ווונדער). דעם רב דערשאָסן !
פינורן ש.. ש.. ש..
שוח ט קע. שוויינן ? שמיינער זאָלן פאלן אויף זיי פון
הימל ! און פאַרשריבן זאָלן זיי ווערן צום מוים !
ב אָב ע. שוחטקע, זינדיקע רייד, קללות ! מיר זענען וץ:
רעמלעך נאָר. אפשר וועט נאָך קומען דער מאָג, ווען די
רשעים וועלן זיך שלאָגן על:חטא.. |
מרימל. אַ רשע על:חטא. װאָס די באָכע רעדט...
שלום. אַ שלאַנג, א מעכטיקע שלאַנג קריכט איבער דער
וועלט.
ב אָב ע. אויב דער אויבערשטער האָט באַשאַפן די שלאַנג,
מן הסתם דאַרף זי לעבן.
מרימל, באָבע, ביסט א גוטע, וי דער הימל, (בסוד)
מלאכים װאַרטן אויף דיר, נרייט זיך, באָבע, זיי נריים !...
(זינגט מיט אַן אומזיניקער רואיקייט.)
אדורכגעגאַנגען אַלע מויערן,
כ'האָב געהאט א טמייערן חלום,
כ'האָב אים אָנגעװוירן..,
ווו ביסטו, שלום...
שוח ט קע. שווייג ! (באַטראַכט די פיגורן) ווער איז דער...
אויף אונדזערע צרות ...
מרימל, ביי משרתים א משרת..
קסו
מ ר י מ 5
שוח ט קע (נינעריק אין א זייט). ווער זענען זי 7..
מרימל. דער איז א לץ:.. (ווייזט אָן) און די זענען קעץ..
שוחט קע. זיי איז װויל אויף דער וועלט... ווייסן נישם...
(עמעצער וויינט.)
פיגורן. שש.. שש.. שש.. (באַטראכטן אלע ארום.)
מרימל. איך ווייס נאָך מער... דעם שמש האָט מען נע+
האָנגען אויף דער לאַמטער ! דו ווילסט וויסן ? דעם טאטן.
האָט מען געװאָרפן, געריסן... אין פייער פארברענט..
(וויינט) זע, זע, וי ער ליגט... דאָ ליגט ער... גי אֿהין...
גראָכ אויף די ערד! זע! זע ! װאָס עס ווערט...
ה יי מל אָ ז ע. פאַרװאָס פירט מען זי נישט אַרױים ?
שלום. רירט זי נישט ! |
ב אַ ב ע. טוט איר נישם ! אירע טרערן זענען פּערל... אונ:
דזער צירונג.,, זאָל זי דערציילן...
פּיגורן (קאַלטבלוטיק, מאַריאַנעטיש). מען דארף נישט
דערציילן, מען דאַרף נישט רעדן... שטיל איז בעסער... מען
דאַרף שווייגן...
מרימל, אַ גוטע רפואה.. ניין צו דער תליה, ביסט אַ
ליימענע בריאה... און די נאַרעס, מיט די ווערעם גאַנצע
כמאַרעם 7...
ב אָב ע. אין װאָס פאַר אַ וועלט לאָזן מיר איבער אונדזערע
קינדער ? נאָט פון אברהם, פון יצחק און יעקב, דערבארעם
דיך 51
קסו
מ ר י מ 5
שלום. קינדער וועלן משפּטן אַליין ! אויף װאָס האָבן זי
דאָ געקוקט ?
מרימל. וי מען ברענט, וי מען שמיקםט..
פינורן (צוזאמען, ריטמיש). מען דאַרף שוייגן.. מען
דאַרף נישט שרייען... שטיל... שטיל... שמיל...
מרימל. שטיל... שמיל... אַלע יידן נאַקעט געבונדן מיט
שטריק, אַלע געפירט דורך אַ שװוארצע בריק. אַלע קרן:
בים, זיי לינן אָן טליתים און אָן סויוועס, מיין טאַטע ליגט
אָן א טלית, אָפּנעפּסקנט אַלע שאלות !
שוחט קע.. שווארצער שטן, הער אויף! זי דערשלאָנם
אונדז מיט די רייד אין נאַנצן,
מרימל. באַריניעס, אַזױ פיל נוטע בשורות, גייט אַהיים
מאַנצן ! פּאַרברענט צוויי הונדערט פופציק שטעט ! לאָמיר
טרינקען וויין און מעד !
פינורן. שמיל.. שמיל... שטיל... (שטייען די גאַנצע צייט
אומבאוועגלעך, הערן.) |
מרימל, שוחמס וייב ! ווו איז דער בורא ? מען דאַרף
אים רופן צו אַ דין:תורה ! און ווו זענען די עדות ? אונ:
דזערע טאמעס ! אונדזערע זיידעס ! (שמארק) ווו זענען די
עדות ?! (עס טונקלט די ליכט, שטילע מוזיק ווערט פאַר;
װאַנדלט לאַנגזאם אין א ריטעם פון װאַלצער, אונטער
וועלכן די מאַריאָנעמן:פיגורן פאַרשווינדן, פּאַמעלעך טאַנצ1:
! דיק אויף די טרעפּ, שוועבנדיק װוי געשפּענסטער. אַלע קוקן
און שווייגן.)
קסח
דאָס צענטע בילד
נרונל וויל קויפן אַ מאַטע
קסט
מיגראַנטן:שטוב. ס'איז שמיל. קינדער ז/י
נען אליין, שטייען אַרום דעם טיש און
שפּילן זיך שווייגנדיק. צירעלע און רחלע
האַלטן אין דער האַנט ליאלקעס. די יינג:
לעך זיצן אויף די בענקלעך און שטעל;
א אויפן טיש אַ ווייסע פּאַפּירענע באן און
8ַ קאַלירטע ש שיף מיט פענדלעך. צירעלע און רחלע קלויבן
אויס פון אַ בערגל קאָלירטע שמאַטקעלעך שטיקלעך אין
פּאַסן צו צו די ליאַלקעס, באַמראַכטן זיי און נעמען זיי אין
די אָרעמס. מרימל באַװוייזט זיך, שטעלט זיך ביים טיש.
קינדער הערן זיך אויף צו שפּילן,
צירעלש (פרעגט). זאָג, מרימל, װאָס איז דאָס דאָס גאָל,
דענע, װאָס זי האַלט, די פּאַני, תמיד ביי די אויגן ?
קעא
טמ ר י ט 5
מרימל. איך על דיר אױסזאָגן דעם סוד. ס'איז אַזעלכע
גלעזלעך, װאָס מען זעט אַלץ מיט דעם קאָפּ אַראָפּ און מיט
די פיס ארויף.
צירעלע. פֿאַרװאָם ?
מרימל. פאַרװאָםס ? אַז מען זעםט אלץ מיט דעם קאָפּ
אַראָפּ, מיט די פים אַרױף, זעט מען נישט דעם אָנהױב,
מען זעט נישט דעם סום. ס'איז 8 געשלייפט און געשליטן
גלעזל. דאָס טראָגט נאָר אַ דין דיניטשקע נעזל.
צירעלע. פאַרװאָס זאָגט לייזערלם מאַמע, כזע שון
קוים, כ'מוז האָבן גלעזלעך. זי האָט קראַנקע אויגן... אויס:
געוויינטע...
רח לע. לייזערלס מאַמע זאָגט, די לעצטע כוחות נעמען
צו די קינדער... זי האָט שוין נישט קיין כוח צו אַרבעטן...
צירעלע. בלימעלע האָט אויך נישט קיין כוח... די פּאַני
פּרעזעסאָװוע איז רייך,.. זי מוז האָבן א סך דינסטן ? נישט
אמת ?
ר חלע. אַ, אפשר צען !++
צירעלע. װאָס מוען זיי אַזױ פיל דינסטן ?
מרימל, בוקן זיך און שעלטן..
צירעלע. און די פּאַניעס װאָס טוען ? |
מרימל. גענעצן און רוען... נאָגן צוקערלעך... קייען קי:
כעלעך..
צירעלע. זיי זענען אָנגעמון אַזױ שיין..
קעב
מ ר י ט 5
ר ח לע. אין עכט זייד, וי שפּינװעבס דין, מיט פליטער;
לעך אַלע קאָלירן אויף דער וועלט.
מרימל. פאַר געלם..
צירעלע. ביי זיי אין שמוב איז שיין ?
ר ח לע. אַלץ פון זילבער און אַלץ פון נאָלד... ארום און
אָרום בלויזיטשקע שפּיגלען.
מרימל. אַלץ פאַרמאַכט אויף שלאָס און ריגלען..
ר ח לע. און טויזנט לאָמפּן ברענען אַ גאַנצן טאָג !
צירעלע. דאָרט מוז זיין ליכמיק װוי אין געדן--
ר ח'לע. און מען עסט דאָרט גנומע זאכן.
צירעלע. איך װאָלט זיי געבעטן 8... שטיקל קוכן, פאַר
מיין שוועסטער בלימעלע... איך װאָלט געװאָלט צו זיי
אַרײינקוקן כאָטשׁ..
ר ח לע. איך װאָלט געװאָלט דאָרט זיין כאָטש אַ דינסם...
מרימל. וועסט אומזיסט דאָרט טראָגן מיסט..
צירעלע. אויף א דינסט שריים מען... ווען איך װאָלט
געווען 8 בעל:הביתטע, װאָלט איך גענומען א דינסט אַ
יתומה... כ'וואַלט איר גענעבן נדן, חתונה געמאַכט, צו דער
חופּה אויפגענייט אַ ווייס זיידן קלייד... כ'װואָלט איר נע:
געבן אַ לערנקינד פאַר אַ מאַן... זי װאָלט געהאַָט מזל בוי
נאָט, ווייל נאָט האָט ליב יתומים..
מרימל. צו װאָס טוג אים אַזױ פיל יתומים ? כ'גיי אים
פרעגן... (גייט אַרױס).
קעג
סמ ר י מט 5
צירעלע. גאָט װאָלט אין איר נישט פאַרגעסן... װאָלט
זי געבענטשט... זי װאָלט געהאַָט אַ סך קינדערלעך... און
פּרנסה... זי װאָלט געװאָרן אַליין אַ בעל:הביתטע, גענומען
זיך א דינסט..
ר חלע. אַ דינסט ביי 8 דינסט ? |
צירעלע. לאָמיר זיך אפשר שפּילן אין 8 בעל:חביתטע
מיט אַ דינסט, נוט ? דו װועסט זיין די בעל:הביתמע און
איך װועל זיין דיין דינסט, גוט ?
ר ח לע. איך װעל זיין 8 שלעכטע.
צירעלע. און איך װעל זיין 8 נומימשקע. אַזױ וי אונ:
דזער דינסט אַמאָל, מאַטעלע. גוט ?
ר ח לע. מען שפּילט זיך. איך בין די בעל:הביתטע, וי
די שכנטע ריקעלע... (נעמט די האָר צום פאָרנט, מאַכט
זיך א צעשויבערטע פריזור אויפן שפּיץ קאָפּ, כאַפּט א
קאָץ פון אַ נאַרע און וויקלט זיך אַרום, לאַנג ביז צו דער
פּאָדלאַנע, אימיטירט אַ לאַנג קלייד, טשעפּעם זיך צו צו
די אויערן גלאַנציקע פּאַפּירלעך, א פּאַר אוירינגלעך, א
בלעכל אויפן האַרץ וי אַ רייכע בראָשקע, וויקלט אַרום די
פינגער מיט פאַרשידענע שטריקלעך) אוי, כ'לעבן, וי אמתע
צירונג, (פאַרליינט די הענט אויפן בויך, מאַכט א שטאַלץ
פּנים פון אַ מאַדאַם, זעצט זיך. אין דער זעלבער ציימ
פּאַרשטעלט זיך צירעלע פאַר אַ דינסט, זי כאַפּט פון א
ווינקל א קוישל, לייגט אָן בילע װאָס אין די פּאַפּירן, טוט
זיך אָן אַ טיכל אויפן קאָפּ, אימימירט א דינסטמיידל.)
- קער
מ ר י ט 9
צירעלע:דינסט. הייב דו אָן די ערשטע.
רחלע:בעל:הביתמע. נו, שוין (בייזערט זיך אויף
דער דינסט, פליקט זי ביים אַרבל) א שמיק ליים ! שלימזל !
ווו ביסמו געווען צוויי שעה ? בהמה... ווו לויפסמו אַרום
מיט די קרומע פים ?
מרימל (קומט צוריק, הערט זיך צו).
רחלע:בעל:הבית מע. שלעפּט זיך אַרום מים די
מיידן... כזאָל נישט זינדיקן פאַר די רייד, שטראָף מיך
נישט, ליבער גאָט אין הימל!
צירעלע:דינסט (שטאַמלט מים אַן אַראָפּגעלאָזטן
קאָפּ). כ'בין געלאָפּן, געזוכט...
רחלע:בעל:הביתטע (כאפם פון איר אַרױס דאָס
קוישל, נעמט אַרױם אַ פּעקל פּאַפּירן, וויקלט עם אויף,
כאַפּט זיך ביים קאָפּ, מאַכט מיט די הענט, שרייט). אָקס!
פּראָווינצער חיה ! בלויזע ביינער, מאָגער פלייש.,. גאָט זאָל
מיר מוחל זיין ! (גלאָצט מיט די אוינן) 8 מויד א קראנקע
צרה ! |
מרימל (הערט זיך צו). מאַטל! שלאָג די שמעל פאַר
א כפּרח, גיי בעסער פּאַשן די שעפּסעלעך צום שררה.
רחלע:בעל:הביתמע. אם ירצה השם, נאָך יום:מוב
גיב איך זי אַ װאָרף אַרױס !
צירעלע:דינסט (ויינט). מאַמעלי, איך האָב שון
קעה
מ ר י מ 9
נישט קיין כוח. כ'וויל פאָרן אַהיים ! באַצאָלן זי מיר פאַרן
זמן, איך האָב נישט אויף הוצאות, אויף די קאָלע.
רחלע:בעל:הבית טע. װאָס? איך דאַרף דיר באַ:
צאָלן? ביסט משונע געװאָרן? פאַרװאָס? אַזא נבלה, אַ
יתומה, אָן א חיים... ווער צאָלט עס אַ יתומה?
מרימל., מען וועט דיך ברענען און בראָטן אויפן קוימען.
צירעלע:דינסט (נעמט אַראָפּ פון זיך דאָס טוך, .
שטעלט אַועק דאָס קוישל). גענוג, גענוג, איך וויל שוין
נישט זיין מער קיין דינסט... לאָמיר זיך שוין מער נישם
שפּילן, איך בין הונגעריק..
קינדער. איך איך.. איך אויך..
מרימל. עסט פייער, עסט רױיך.. אַלץ וװועט ברענען
אַליץ וועט קנאקן.. ברוים! ברויט זאָל מען באַקן|..
(עס קומען אַן די יינגלעך און צוויי פרעמדע קינדער, װעץל:
כע ברעננען מיט זיך צינל און קלעצלעך. זיי ווילן זיך
שפּילן און שמעלן אויף א טורעם. מרימל וויל אַרױסגיין.)
מאָטעלע. מרימל, ווו גייסמו?
מרימל. כגיי קויפן צו דער חופּה א קדושין:פינגערל
און א ווייס זיידן קלייד. (זיננט אַ ליד.)
ווען דו וועסט מיט איר צו דער חופּה גיין..
וועט זי טראָגן אַ ווייס זיידן קלייד, -
(הערט אויף צו זינגען) ניבן זיי מיר, יענטעלע, 8 האלב +
פונט געלט און 8 שנירל פּערל, נאָר עכטע, עכטע, נישט
קעו
מ ר י ט 59
קיין פאַלשע. (רחלע זעצט זיך ביי אַ טישל, כלומרשט זי
פאַרקויפט. גיט איר שנירלעך, מרימל טוט אויף זיך אלין
אָן.)
מאַטעלע. מיר אַ פּאַר הויזן, נאָר נישט מיט לאַטעס.
און גיבן זי מיר, רחלע, א קאָלע, כ'מוז פאָרן קיין קאַײ
נאַדע, צו מיין פעטער מלך, צו מלכהלעס טאַטן. דאַרט,
אַז מען איז חונגעריק, עסט מען בולקעלעך, און מען
טרינקט נאָך מילך,
רח לע. װאָס ווילט איר, א קאָלע, צי אַ שיף ?
מאָ טעלע. וויפל קאָסט די קאָלץ?
ר ח לע. אַ מיליאָן. "
מאָטעלע. אַזױ טמייער ? צו מייער.
ר חלע. נו, טאָ זאָל שוין זיין 8 מיליאָן, װינציקער מימ
צען גראָשן..
|מאַטעלע (שמאָלץ, נעמט אַרױם פּאַפּירלעך און גיט אי.
בער רחלען. מנחמל גייט צו צו רחלען).
רח לע. װאָס ווילט איר, ר' ייד ?
מנחמל. איך וויל אַ שיף, זאָל שווימען קיין ירושלים.
ר ח ל'ע. נאָט אייך די שיף.
מנח מל. פֿאַר וויפל געלט ?
רחלע. ר' ייד, װאָס זענט איר משוגע געװאָרן ? קיין
קעז
23
מ ר י ט 5
ירושלים פּאָרן יידן בחינם. (מלכל שמייט און װאָרט) װאָס
וויל דער קונה ? |
מלכל, אַ ביקס און א פייל. ניין ! הונדערט ביקסן און
טויזנט פיילן ! (רחלע פאַרווונדערט שויינט.)
צירעלע (ליפט צו). גיי, גיי, מיט ביקסן דערשיסט מען
מענטשן ! ווען נישט די ביקסן, װאָלט קיין מלחמה אויף
דער וועלט נישט געווען.
מלכל. ביסט אַ מיידל, כיסט א שלימזל, איך וויל רייטן
אויף א פערד, שיסן... מיט זעלנער אַ מיליאָן, אַזױ וי דוד
המלך, פּאַרשטייסט ?
צירעלע. איך האָב פיינט יינגלעך, יינגלעך האָבן ליב
ביקסן און מלחמות.
מרימל. מלחמה, בלוט און נקמה.
צ יר עלע. און אַז זיי ווערן גרויסע, ווערן זיי גזלנים !
מלכל. שלימזל! און אַז מען וװועט אונדז וידער אַזױ
באַפאַלן װי אַנומלט ? אַז מען װועט אונדז רייסן ביי די
האַר און שמעלן צו דער װאַנט... וי דעמאָלט ? װעל איך
זיי אויך רייסן ביי די האָר. אַז ער וועט ארויסנעמען 8
שװוערד, (מיט קראפמ) װועל איך אַרוסנעמען צוויי ! וועלן
זיי שיסן מיין טאַטן, וועל איך שיסן זיין מאַטן ! היינט בין
איך שוין אַ גרויסער... איך װעל נישט שענקען.-
צירעלע. קיין אַנדער עצה איז נישטאָ?
קעת
מ ר י טמ 9
מרימל. אַן עצה איז דאָ. עס מוז קומען די שעה... מען
מוז װאַרטן אויף אים...
צירעלע. אויף וועמען ? אויף משיחן ?
מרימל. משיח קריכט... האָט נישט קיין שיך...
מלכל. מרימל, ניי, ביסט א משונענע, אַ! אַ! (וייזט
די קינדער אַ פויסט און מאַכט באַװעגונגען צום שלאָגן,
שטמופּט זיי אַװעק און פאַרמעסט זיך) איך האָב כוח ! מען
מוז זיין שטאַרק !
צירעלע. לאָמיר זיך בעסער שפּילן אין כותל:חמערבי.
רח לע. ניין, איך וויל נישט, ווייל מען מוז וויינען. בעסער
אין א גבאימע. (ווענדט זיך צו צירעלען) װאָס וויל די
גבאיטע ? װאָס וויל טאָבעלץ?
צירעלע. יענטעלע, מייערינקע, איר זענט דאַך אַ מונ;
טוב, אַ בעל:רחמנות, אַ זיידן דימענט האַרץ, װאָס איז דען
ווערט דער מענטש, ווען נישט די מצוות ? זי מוזן מיר
שענקן אַ העמדל פאַר אַן אָרעם יתומל, און נאָך איינם
פאַר א קראַנק קינד, אָבער 8 נאַנץ העמדעלע. און פאַר
אַ מיידעלע אַ פאַרטעכל מיםט פּאַלבאַנקעלעך. גיבן זי מיר,
אָבער אָן געלט, און באָרגן זי מיר אַ פּאָר שיכעלעך
מיט גאָלדענע קנעפּעלעך, א קליידעלע געשטיקםט מיט שני.
רעלעד, (פאַלט אַריין אין ענטוזיאַזם און טרוימט) מיט 8
ווייס קעלנערל מיט שפּיצקעלעך, שלייפעלעך צו די צעפּע;
לעך, און פון קליידעלע זאָלן אַרוסקוקן ווייסע מייטקעלעך
און א האַלקעלע !
קעט
מ ר י מ 5
ר ח לע. נייען זי שוין ! גייען זי שוין, כשר קינד, אַזױ *
פיל ? ס'איז צו טייער, איך קאָן אין געבן אַ נדבח, אַ שטיקל
רויטן, עכטן פאמעט אויף אַ חלה:טישטעכל, וועלן זי אויך
האָבן אַ מצווה. |
מרימל. אויף מצוות א יקרות... שקר און שקרות... (גייט
אַרױס.)
צירעלע. יענטעלע, שענקען זי מיר אַ קישעלע צום
שלאָפן, אָבער נישט מיט שמרוי, נאָר מיט פעדערן,. אמתע
פעדערן. |
ר ח לע (מאַכט זיך גרוים). איך האָב, יאָ, פון פּיטשינקע
פעדערלעך, פון שוועלבעלעך און טייבעלעך, פון זינגפיי:
געלעך און גן:עדן:פיינעלעך. פון פּוך... פּוך.. סאַמע פוך..
צירעלע דערמאָנט זיך). אין דער חיים ביי אונדו זֹע2
נען געווען אמתע קישנס, אפשר צען. זיי האָבן די קישנם
צעטרענט.
ר ח'ל'ע. כ'האָב א ווייכעטשקע, וויים זיידן קישעלע, פאַר
א קייסערינע, ס'קאָסט אַ סך געלט, ס'איז נישט פאַר אָרע:
מעלייט, ס'איז פאַר אַ פּרינצעסין.
צירעלע (שטיל). באָרגן זי מיר אויף איין נאַכט, אָדער
אויף איין שעה אַזא קישעלע, אויף שמרוי איז אַזױ האַרט.. -
ברוכל (גייט צו צו רחלען, שטעלט זיך און שווייגט.
אַראָפּנעלאָזן דאָס קעפּל).
רח לע. ברוכל, װאָס ווילסמו ?
קפ
מ ר י טמ 5
יב רוכל. איך, איך וויל אַ ליאַלקע. (קינדער לאַכן.)
ר ח לע איך האָב ליאלקעלעך, איך בין רייך, א רייך קינד,
קליינע און נרויסע.
ברוכל. אָבער איך וויל, א ליאלקע זאָל קענען רעדן.
ר ח לע. -אוודאי האָב איך אַזעלכע. װאָס ווילסמו, אַז די
ליאַלקע זאָל רעדן ?
ברוכל. זאָל זי זאָנן ברוכל,,, זאָל זי מיך אַרומנעמען..
און ליב האָבן..
רח לע. אוודאי קען זי דיך ליב האָבן, זי קען דיר געבן
אַלץ, װאָס דו װועסט וװועלן, ווייסט, ברוכל ?... נאַ דיר..
(ניט אים די ליאלקע.)
ברוכל (שטייט מיט דער ליאלקע, קוקט אויף איר, לאָזט
אַראָפּ דעם קאָפּ, שעמעוודיק און שטאמלענדיק). איך..
איך וויל... איך וויל... עס קאָסט טייער... א סך, כ'דאָב
נישט... איך וויל קויפן... מען קען קויפן 8 מאמע ? וויפל
קאָסט אַ מאַמע ? (קינדער לאכן)
צירעלע. גיי, אַ מאַמע קען מען נישט קויפן אפילו פאַר
8 מיליאָן... פארשמייסט ?
ב רוכל, מיין מאַמע איז געווען די שענסטע מאַמע !
קפא
דאָס עלפטע בילר
אַװױי װי ,זיי"..
קפג
ון דרויסן הערט מען א גערויש, אַ טראַסק,
האַקן, קלאַפּן, ברעכן שויבן. צוויי פרעמ.
דע קינדער שפּילן זיך די גאַנצע צייט
אין אַ זייט. שטעלן ביידע אויף פון ציגל,
פון האָלץ, פון ליים און גלעזלעך א הויז
און א טורעם.
לײזערל (קומט צו לויפן). אוי, קינדער! װאָס עס מום
זיך אין דרויסן, אויפן הויף שפּילן זיך יינגלעך אין א מלחמה,
אין אַ פּאַנראָס! װאַרפן שטיקלעך בלעך, ס'אָל דונערן און
בליצן. די ווענט ציטערן... ברעכן שויבן אויף פּיץ:פּיצלעך.
עס שלאָנט אַ פייער אַרום, מען האָט אונמערנעצונדן שמרוי
און ברעטער... זיי גייען נקמה נעמען.. יענקל פון הויף
איז דער קאַמענדאַנט. שרייען, רופן, מאַכן קולות... קומטס
געשווינד, קומטס. קומטס אַלע אַרױיס !
קפה
מ ר י ט 5
קינדער. ניין! ניין! ניין ! גיימס נישמ!
צירעלע. כוויל נישט, כ'וויל נישט זען... (פארשטעלט
מיט די הענםט די אויגן)
רח לע. רוצח ! ער וויל נאָך קוקן אויף דעם אַלעם..
לײי זערל. כ'ויל, כ'וויל זיין א רוצח! אַ רוצח און אַ
נזלן קען טון װאָס ער וויל, קיינער זאָגט אים גאָרנישם..
פאַר א נזלן האָט מען מורא... פארשטייסט ? און מען קען
זיך אלץ נעמען, אַלץ, װאָס מען וויל, מען דאַרף נאָר האָבן
אַ פּיסטאָלעט, פארשטייסט ? פֿאַרװאָס האָבן זיי געמעגט ?
קומטסם אַרױס ! ווער שפּילט זיך ? ווער וויל זיין 8 רוצח,
ווער וויל זיין א ייד ? (פארשווינדט. עס פאַלן אַרײין יינגלעך
פון הויף אין עלטער פון צען:צוועלף יאָר, מיט רוגזא,
מיט ווילדע געשרייען, רעש, געװאַלדיק, מיט שפּיזן, ביקסן,
שווערדן און העק אין די הענט.)
יינגלעך (פרעמדע פון הױף). מען שפּילט זיך אין
א מלחמה, אין אַ פּאַנראָם !
קינדער (וערן דערשראָקן). ניין! ניין! ניין!
יינגלעך. יידן! יידן! יידן! װו זענען דאַ יידן? (דער
עלטסטער פון זיי, יענקל, מיט צוגעטשעפּעטע שליפעס,
אימיטירט דעם אָנפירער, דעם קאָמענדאַנט. שטעלט זיך
פאָרױס, דיריגירט און שרייט צום ערשטן יינגל,)
יענקל:קאַָמענדאַנט. מעץשפּילט זיך, צי מע'שפּילט
זיך נישט ? מלחמה איז מלחמה ! (יינגלעך פאַלן צו צו די
קפו
מ ר י מ 5
מיידלעך, מאָטעלע און מנחמל באַשיצן זיי און פּאַרשטעלן
זיי, די יינגלעך רייסן די קליידלעך, װאַרפן אויף דער ערד
די מיידלעך. די אנדערע יינגלעך צעחאקן די בענקלעך, איי:
נער רייסט ביי די האָר צירעלען, זי ווערט זיך נישט.)
צירעלע. לאָז מיך אָפּ! עס טוט ויי! (דאָס צוויימץ
יינגל כאַפּט רחלען ביים האַלדז, רחלע ראַנגלט זיך מים
אים, שמופּט אים אַװעק מיט כוח.)
ר ח לע. איך בין שטאַרקער פון דיר, ביסט א מערדער !
צ וו יי ט ער יינגל. כוויל זיין 8 מערדער... ווייכע מירל !
כ'וויל זיין אַזױ וי זיי... פאַרשטײיסט? (די אַנדערע יינגלעך
כאַפּן אַלץ אין די הענט, איינער פון זיי כאַפּט 8 ליאלקע.)
יענקל:קאַטמענדאַנט (כאפּט א ליאַלקע, באַפּעלט).
א קינד ? ! צערייסן... (װואַרפט זי חאַסטיק, ברוטאַל צום
יינגל. דאָס יינגל רייסט אַרױס די הענטלעך, די פיסלעך,
אַלע קינדער ווערן שמום א רגע) אַזױ ! אַזױ ! איר מיינט.
ס'איז לצנות ? װאָס שטייסטו? שפּילסט זיך, צי דו
שפּילסט זיך נישט ?
צירעלע זעענדיק די צעריסענע ליאַלקע, ברעכט אוים
מיט אַ שטיל געוויין). גאָט וועם דיך שמראָפן! (דער+
ווייל צעװואַרפן די ייננלעך די שפּיל, צעברעכן אַלץ פון די
טישלעך, צערייסן א קישן, 8 שעניק, עס פליען פעדערן,
עס שיט זיך שטרוי.)
יענקל:קאַמענדאַנט (באָפעלעריש). יעצט שיסן,
קפו
מ ר י טמ 5
שמעכן מיםט די ביקסן ! (איינער לויפט צו צו מאָטעלען,
שטעכט אים מיט דעם שפּיץ פון דער הילצערנער ביקס.)
ערשטער יינגל. נו, פאַל, כ'האָב דאַך דיך דערשמאָכן,
פאֵל ! (װאַרפט אים אויף דער ערד.)
יענקקקאַמענדאַנט. זוכט קינדער! (ינגלעך לויפן
צו צו די נארעס כאפּן קישנס, זעקלעך, זוכן. איינער פון
זיי ווארפט ארויף האסמיק אויף א שמייענדיק וויגל 8
קישן. יענקל רירט זיך נישט פון אָרט, דירינירט, באַפעלט)
טרעטן מים די שטיוול ! מרעטן מיט די פיס ! שמייסן מיט
דער בייטש! לערנט זיך, שלימזלס ! (לויפט האַסמיק צו
צו ברוכלען,. דער באָבעס אייניקל) לייג דיך, מווסט
שמאַרבן !... (ברוכל פאַרלירם זיך, דערשראָקן, ליינט זיך,
יענקל גיט אים 8 קאָפּע.)
ברוכל. באַבעלי ! באַבעלי! (עס קומט אַריין מרימל
גייט צו צו ברוכלען, הייבט אים אויף, נעמט אים ארום.
האַלט אים אין אירע אָרעמס.)
ד ר יט ער ייננל (כאַפּט ווידער א גרויסע ליאלקע, גע
מאַכט פון שמאַטעס, פאַרקוקט זיך אויף איר),
יענקל:קאַמענדאַנט. חיים! זיי נישט קיין שלימול,
װואָס קוקסטו ? גלעזערנער בער, צעשפּאַלט דאָס קעפּל!
צעברעך זי !
ח יימל, גיי, איך וויל נישט, כ'קען נישט, ס'איו 8 שאָד,
מרימל. טו עס נישט! געדענק.. סװוערט נישט ג9:
קפח
מ ר י ט 5
שענקט... דאָרט שמייט אַ גרויסע װאָג... וועגם ביינאכט און
וועגט בײימאָג...
יענקל:קאַטענ דאַנט. גיב אַ טראַסק אָן דער וואנט!
קאַליקע ! טויגסט נישט !
ח יימל. ס'איז אַ רחמנות, כ'האָב מורא... (ליינט זי צוריק.)
יענקל:קאַמענדאַנט. שומה! סאיז דאָך 8 ליאלקע,
זי לעבט דאָך נישט.
ח יימל. אַ ביסל לעבט זי... כ'וויל נישט, איך קען נישט.
מרימל. אַ ביסל לעבט זי, אַ ביסל איז זי טוים... ליידיקע
אויגן, אָנגעפילט מים רויגן, אַזױ וי די פּאַני געבוירן...
יענקל:קאַמענדאנט. קענסט נישט? שפּילסט זיך
נישט ! (שמופּט אים אַוועק) נבלה ! אַז שלאָנן, איז שלאָגן.
פּאַרשטײיסט ?
מרימל צו יענקלען). זעסט נישט.. א זיידן פאָדעם
איז זיין זעג... מלאכים שמייען אויפן וועג...
יענקל:קאַמענדאנט (כאָפּט א מידעלע ביי דער
האַנט). צירונג ! פינגערלעך ! איך בין דער קאָמענדאַנםֿ,
טוט װאָס איך הייס, צונעמען! נאָר גיך, נאָר געשווינד,
אַזױ וי זיי... אַזױ ווי זיי ! גיך ! (קנאקט מיט דער בייטש)
זיי האָבן זיך אויך נעאיילט. זיינערלעך! געלט! ניט
אוועק ! אַלץ ! אַלץ ! איך בין דער קאָמענדאַנט, איך הייס !
האַקטס, ברעכטם און שלאָנטס! (לויפט ארום, צירעלץ
קפט
מ ר י ט 5
און רחלע נעמען אין צווישן צוזאַמען אַלץ פון דער ערד,
שטעלן צוריק די איבערגעדריימע, צעבראַכענע בענקלעך.)
מרימל הייבט אױיף פון דער ערד א צעבראָכן מעשן
הענטל פון א טיר). אַ הענטל... פון אונדזער מיר. ביסט
געבליבן אָן א טיר... נעבעך.. (נלעט עס) קום הענטלל,
קום מיט מיר...
(די צוויי היימלאָזע ייננלעך אין טונקעלן ווינקל בויען
ווייטער דאָס הויז מיטן טורעם. די יינגלעך לויפן צו צו
דעם הויז און צעווארפן עס מיט די פים. עס װערט 8
געוויין, 8 געשריי, 8 נעפּילדער, עס דרייט זיך איבער
ס'לאַמטערל, פ'ווערט פינצטער. עס לױיפט אַריין פון הוים
שלום) /
שלום. װאָס טוט זיך דאָ?
קינדער. א מלחמה! א פּאַנראָם !
ער שטער ייננל. איך האָב אויפנעבויט אזא שיין הויז,
אַזא הויכן טורעם, האָבן זיי עס צעשטערט און צעװאָרפֿן...
צװו יי טער יינגל. איך האָב דאָרט אריינגעשטעלט א
בלום, האָבן זיי זי צעמראָטן מיט די פים.
שלום. וויין נישט, וויין נישט, װועסט קריגן כוח און וועסט
נאָך א מאָל אויפשטעלן דאָס הויז און דעם טורעם און נאָך
שענערע און נאָך העכערע ! דו װועסט פאַרזייען, און עמ
וועט אַרױפװאַקסן 8 שיינע, די שענסטע בלום !
(מרימל דערנענטערט זיך צו שלומען, בלייבט לעבן אים
קצ
מ ר י ט 5
שטיין. עס קומען אויך צו צירעלע, רחלע, ברוכל און מאָ:
מעלע. די רעשט קינדער נעמען אויפסניי בויען דעם מו?
רעם. ביידע גרופּן ווערן באַלױכטן פון אַ שטראַלנדיקע-
ליכט, אַ באַזונדער שטאַרקע ליכט פאַלט אויף שלומען
פון דער וויימנס מוזיק. די בויענדיקע קינדער זינגען.)
קינדער (צוזאמען). ליים און צינל,
צינל און ליים.
לאָמיר אויפשטעלן
8 נייץ היים !
8 נייע חיים !
קצא
25
| = דאָס צוועלפטע בילר
מרימל טרייסט די טוטער רחל
קצנ
מיגראַנטן:שטוב. קינדער שפּילן זיך, פאַר;
געסן זיך, שפּרינגען צוזאמען זאָרגלאָז
אָרום. דרייען זיך און פליען אַרום מרימלען,
מייל זיינען פארטוליעם אין טיכלעך אוים
די קעפּ און איינגעחילט אין שמאַטעס,
27 טייל מיםט באָרוועסע פיסלעך. מרימל
שמיים אין דער מיט, ציילט, קינדער זאָגן נאָך,
מרימל. אמתל... שקרל...
שקרל,.. אמתל..
דזשאַװוער גלאַנץ.
שפּרינג און טאַנץ.
וויגל... קרינל,
קצה
מ ר י ט 5
קריגל... מיגל.
דער טייוול גייט !
ער איז מסוגל..
שיסן, שלאָגן...
בו... בו... בן...
ביסט געווען.-.
ביסט שוין נישמאָ..
היט דיך... דו.
היט דיך... ער.
זיי א פויגל...
נישט קיין בער..
קינדער (צעליפן זיך, שפּילן זיך אין יאָגעלעך. זיי יאָגן
זיך, כאַפּן זיך, לאַכן).
מרימל. כ'האָב היינט צעבראָכן דאָס שווארצע שפּיגץ:
לע, צעבראָכן אויף שערבלעך. א שלעכטער סימן, ס'וועט
עמעצער קומען.
רח לע פאַלט אַריין). אוי... אוי... ס'איז נעקומען דאָס
קעטשל... נאָך מרימלען... מען גייט זי נעמען אין שפּיטאָל!
צו די משונעים.... (מען הערט שטימען.)
מרימל (הערט דאָס און שרייט). אַך! איך וויל נישט,
ניין, ניין, ניין, צירעלע, באַהאַלט מיך ! (באַהאַלט זיך אין
אַ ווינקל, קריכט באַלד אַרױס. צירעלע שמייט די גאַנצע
צייט לעבן מרימלען, נעמט זי אַרום, פאַרשטעלט זי.)
שוחטקע (אופנערענט). מאַכט צו די מיר!
קצו
סמ ר י ט 5
רח לע (מאַכט צו חאַסטיק די טיר, האַלב וויינענדיק),
לאָמיר זיי נישט אריינלאָזן. מען וועט נישט לאָזן... (בלייכט
ביי דער טיר, אַלעץע שמייען אויף צערודערט.)
בלימעלע (גערירט). וועמען טוט זי שלעכטס ? וועמען
שטערט זי ?
ב א ב ע. אָפּנעהיטן זאָל זי ווערן פון פרעמדע הענט, פֿאַר;
שטעלטס ס'קינד !
שוחט קע. ביי זיי דאָרט וועט זי שוין אין גאַנצן משוגע
ווערן...
בלימעלע. מען וויל זי געזונט מאַכן... צו שפּעט... דאָס
מיינסט געפּלאָנטע קינד... שטיינער וויינען אויף איר גורל..,
ב אַ ב ע. קלוג װוי דער ליכטיקער טאָג..
בלימעלע. פארשטייט פון איין װאָרט צען..
ח יי מל אָ זע. גיט זי אַװעק, זי רעדט דאָך אין דער וועלט
ארײן...
צירעלע (צערטלעך). וויין נישט, מרימל, איך װעל מיך
פֿאַר דיר אָננעמען, שרעק דיך נישט, װועסט מיט אונדן
בלייבן, איך וויל נישט זיין אָן דיר,
ל יי זערל. איך װעל דיך היטן, מרימל. (שטעלט זיך נאַ:
ענט, צעשפּרײט די הענט.)
מרימל. איך רעד צו דיר... איך בעט דיך ! מטאַטע ! ביסט
דאָך דאָרט, דאָרט ביי אים... איך בעט דיך אַזױ, פאַרװאָס
פּאָלנסטו מיך נישט ? לאָז מיך נישט צונעמען, איך בין
קצו
מ ר י ט 5
דאָך דיין מרימל, דיין קינד, אפשר האָסטו מיך שוין פאַר:
געסן ? אפשר דערקענסטו מיך נישט פון דער ווייטנם ?
היט מיך פון זיי, טאַטע, היט מיך פון זיי... (וויינט.)
ר ח לע. זאָג, פארװאָס האָסטו געשרינן די נאכט, מרימל ?
מרימל. פֿען האָט מיך געיאָנט... כ'בין אַנטלאַפן פון
דער וועלט..
ר ח לע. ווואהין ?
מרימל. דאָרט אַחין } דער טאַטע האָט מיך נעפירט צי
גאָט ! גאָט האָט מיך געבענטשט... ער האָט מיר אָנגעזאָנט
למען:השם, כ'זאָל נישט האָבן צו עסן, נישט צו מרינקען.
כ'זאָל ארומניין באָרװועס, צווישן מיסט און חורבות... און
שלאָפֿן אויף שטיינער... נאָט האָט ליב הונגעריקע... גאָט
האָט ליב אונדזערע ביינער..
סופ ר. דער דיין, זכרונו לברכה, צי הערט ער זיין קינדם
רייד, זיין קינדס געוויין ? מרימל, קום אַהער, וויין נישט,
דער זיידע װועט נישט לאָזן, שמיל, שמיל...
מרימל (טוט אָן דאָס דערעלע אויפן קאָפּ און וויל גיין,
רעדט צו זיך). גאָט וויל, די קינדער זאָלן וווינען אין הימל,
כ'האָב נישט קיין צייט, כ'ניי צו מיין טאטן (פאַרחלומם)
ער וװווינט ווייט... כ'מוז אים אַחין טראָנן וואסער און ברוים,
די גאָס איז פאַרמאַכט, די נאַנצע וועלט איז פאַרשטעלם..
צירעלע. דו ווייסט נאָרנישט, מרימל, ביסט אַ נולם,
מרימל (צו זיך). כווייס, ער וארט אויפן בית;עולם,
קצח
מ ר י מ 9
צירעלע. צו וועמען װועסטוֹ גיין?
מרימל נייט צו צום פענצטער, קוקט ארויף, רעדט צו
זיך). װאָס טוט ער דאָרט מיין מאטע? איז ער דאָרט
אויך דיין ? צי פּסקנט ער דאָרט שאלות ? היינט איז דאָך
ראש:חודש, שמייט ער דאָרט אין הימל ביי דעם ארון?
קודש... ניי זע, צירעלע, צי האָט מען מיך שוין צוגענומעי,
צי בין איך נאָך געבליבן ?
צירעלע (לויפט צו צום פענצטער). זענען שוין נישטאַָ!
מען האָט נישט געלאַזט דיך צונעמען... זיי האָבן דיך נע:
זוכט... זיי האָבן דיך געװאָלט בינדן, שלעכטע..
ב רוכל. פֿאַרװאָס רופט מען מרימלען משוגענע ? פאַר:
װאָס וויל מען זי צונעמען? י יו
מאָטעלץ. וייל זי איז משונע, זי רעדט נישט קלאָר,
ברוכל. פאַרװאָס רעדט אַ משונענער נישט קלאָר ?
מאָטעלע. וייל די קלאָרע מענטשן האָבן אים משוגע
געמאַכט.
ברוכל (פאַרקלערט, חזרט איבער). די קלאָרע מענמשן
מאַכן משוגע ?
מאָטעלע (האַלט אין דער האַנט אַ ברעטל, שניצט מיט
אַ מעסערל, לייענט הויך). עליע:שלמה, יצחק:יעקב בני
מנחם:יוסף, רבקהלע מירעלעם דריי יאָר אַלט געווען--
מרימל (גייט צו, לייענט פון ברעמל). האָראָדישטשע,
מלאַווע, קומנע און זשיכלין...
קצט
מ ר י ט 5
מאָטעלע פאַרמראַכט, קלאָנט זיך). אָבער ווו האָט מען
זיי באַנראָבן ? אפשר וועלן זיי נאָך צוריקקומען ?
מרימל. זיי וװועלן נישט צוריקקומען, אין הימל איז אַ
יריד...
! מאָ טעלע. ניי, רעדסט פון היץ...
מרימל. זי מוזן זיך פרעגן ביי נאָט. נאָט האָט נישט קיין
צייט... ער האָט אַ פאַרדרייטן קאָפּ. ס'איז שלעכטע צייטן,
ער ווייסט נישט װאָס פריער... קריץ אויף דעם ברעטעלע...
קריץ. |
אײננײערקע (קומט אריין מיט 8 קויש). קוים דֹער:
שלעפּט. אַ טריבער טאָג היינט. די נאַנצע וועלט וי 8 קעסל
מיט פּאַרע.
שוח ט קע. װאָס טראָנט איר דאָ ? פאַר זיי, הא ? אהא,
מען שלעפּט שוין דעם שבת.
אײנגײיערקע. וי דען?
שוחט קע (גיים צו צום קויש). ווייזט, ווייזט, װאָס האָט
איר אין קויש ?
אײננײערקע. וי תמיד, קאַרפּן, העכט, הערינג, קעל:
בערנע פיסלעך. טאַפּט אָן דעם אינדיק, שמאַלץ אַ צוויי
קװאָרט, יונגע גענדזלעך, עופהלעך, װײינעפּעלעך.
ח יי מלאָזע (מעכטניש). יוננע גענדזלעך, װײינעפּעלעך..
שוחטקע (נעמט אלץ אין דער האַנט און װועגט אַלץ.
מ ר י ט 5
אַלע רינגלען ארום דעם קויש, די היימלאָזע טאַפּן די גענד?
לעך, מען מראָגט אַרום דעם אינדיק אויף מבינות). און
מען ווערט נישט דערשמיקט, הא ?
א ײג ייערקע (לאכט). און וויפל דאָס באַטרעפט ?
ה ימל אָ זע. מער וי א שיפסקארטע.
שוח ט קע. א בייזע װועלט, אַ וויסטע וועלט ! וועם זיין
אַ מאָל יושר צי נישט ? איז דאָ ערגעץ א משפּט? צי
נישט ?... נישטאָ קיין משפּט... ניין.
מרימל. אַ משפּט אױיף חיות..
א יינ נײערקע. ביי זיך פולע שפּייכלערס, אַלדאָס גוטס
פון דער וועלט ! כל המינים! און מאכלים כל הטעמים !
פּוטער ! צוקער! נאַנצע זעק.. אויף אַלע אָרעמעלייט !
אויף אַלע אַרעמעלײט !
ה יימ לאָ זע (צווזשמען). און מיר... מיר ווערן אייננע:
דאַרם...
שוח ט קע. מיר וועלן שוין אַזױ אָפּפינצטערן... הלוואי
אונדזערע קינדער. פאַרטריבן אונדז, מען ווענט דעם ביסן
ברוים... |
א יין ה יימ לאָ זע. גענוג בעטלען ! דעם אָרעמאנס ביסן !
אונדזער פּיין !
א יײיננײערקע (בסוד), ביי זיי שמחות אױיף שמחות
פאַר די פרעמדע נעסט. מען לאָזט זיי נישט אַריין צו
רא
26
ר י מ 5
אונדז. מען לאָזט נישט אָנקוקן דעם דלות. מען שיט זאַמד
אין די אויגן...
הי מלאָזע (חזרן איבער). מען שיט זאַמד אין די אויגן...
אײי נג ייער קע. א זיידן מענטש, אַ זיידן הארץ, איז גע:
ווען ביי אונדז אין שמאָט מלאַװע, ר' ישראל אלמערס
טאָכטער, די נגידיתמטע רבקה:לאה.
מרימל (לויפט צו). ווייז, ווייז ! האָסט די ממבע ? פון
אַ זיידן מענטש מיט אַ זיידן האַרץ. ניב, גיב מיר די קמיע!
אײנגײערקע (באמערקט מרימלען). מרימל, װאָס בים;
מו, נעבעך, אין אַזא הולך ? אַלץ צעריסן...
מרימל. מויזנט מאָל קריעה... די הויט איז אויך צעריסן,
זאָג מיין מאַטן, ער דאַרף עס וויסן... (איינגייערקע קוקט,
ווישט די מרערן.)
שוחטקע צו דער איינגייערקע). מען דאַרף נישם וויי:
נען, צו װאָס טוינן טרערן ? מען דארף נישט מער קיין
טרערן... הונדערטער יאָרן... גאַנצע ימים... האָט {ם גע:
האָלפן ? |
אײננײערקע. יעדער וויינט באַזונדער, יעדער וויינט
פאַר זיך אַלײן...
מרימל. וויינען דאָרף מען אינאיינעם..
אײנגײערקע (באַטראַכט מרימלען). װאָס מטראָגסמו ?
מרימל. זעסט נישט ? יום:טובדיקע קליידער (ווייזט אַזן
רב
סמ ר י מט 5
אויף איר הולך) סאַמעט, זייד און ווייסע שפּיצן. (ווייזמ
אָן אויף צייכנס) עס טוט מיר וויי פון די שמיץ, אויף דער
גאס שלאָנן מיך שקצים... זעסט מיינע ביילן ? זאָלסט דער
מאַמען נישט דערציילן. נאָט איז אן עקשן, אַז ער וועט
וועלן, מען זאָל מיך שלאָנן, וועם נאָרנישט העלפן...
אײננײערקע (נעמט אַרױם פון קוישל אן עפּל און ניט
מרימלען). נעם, מרים:לעבן, נעם, נשמח מיינע... |
מרימל (כאָפּט עס). ביסט מסתמא א מלאך ! (נלעט דאָם
עפּעלע) אַן עפּעלע, נישט קיין שטיין ? (פריים זיך, מוליעם
עס צום האַרצן) 8 זים, גאָלדן עפּעלע, מען מוז מאַכן א
שהחיינו, און עסן מיט כוונח, אמן ! (צו דער איינגייערקע)
דו פאַסט ? מען דאַרף פאסטן, די גאַנצע וועלט מוז פאסטן,
מען מוז תשובח טון... (בסוד) זיי פאַסטן ?
אײנגײערקע (מיט געלעכמער). זיי האלטן אין איין
פאַסטן... פאַסמן... (אַלע ארום לאַכן, אַ סך שטימען חזרן
איבער : זיי פֿאַסטן !)
ח יי מל אַ זע. מען פרירםט ווי די הינט, ווו זענען די קוילן ?
אײנגײערקע. נו, זייט געזונט !
ערשטער הײימלאָזער. גייט נעזונטערהייט, מען זאָל
זיך שוין טרעפן אויף יענער זייםט ים.
צ וו ייטער היימל אָ זער. איר האָט נעקראָנן די שיפם?
קאַרטע ? האַ ?
אײינגײער קע אָט, מראָג איך זי אויפן הארץ (נעמט
רג
מ ר י מ 5
! אַרױס די שיפּסקאַרטע) דער חשם יתברך זאָל העלפן, מען
זאָל דערלעבן ביז צו דער שיף, אבי ביז צו דער שיף, מען
זאָל נאָר צוקומען.
אלע (חזרן איבער צוזאמען). אַבי ביז צו דער שיף, מען
זאָל נאָר צוקומען !
ח יימלאָזע (שטיל). איך קיין אַרגענטינץ, קיין ארץ?
ישראל איז מיר נישט באַשערט. מיין ברודער קיין בראַ:
זיליע.
א יינ נײערקע (קוקט זיך אום און דערזעט בלימעלען
ביי דעם ווינל, גייט צו איר צו, כאַטראַכט דאָס קינד).
ווייפע הערעלעך, 8 מלכות אַ קינד... 8 נס, אַ גרויסער נס !
מ'האָט טאַקע אַ גרויסן נאָט אין חימל! (גייט אַרױס.)
וו יר טין (וארפט אריין אַ פּעקל מיט אַלטע מלבושים,
בלייבט אויף דער שוועל). פאַר אייך ! (אַלע לויפן צו, מען
כאַפּט איינער דעם אַנדערן פון די הענט, עס ווערט א גע:
טומל.)
א לע. דאָס פאַר מיר ! פאַר מיר ! ווייזט ? ווייזט, בלויזע
שמאַטעס, נאָך אַ נוט העמד..
מרימל. אױפנעטראַנענע קליידער, זאָגן אוים פון חדר..
אַ יאקעלע, אַן אויפגעקרומטער שוך, קוקט אויס וי אַ רוח,
(ביינט זיך צו, כאַטראַכט) מייז און לייז קריכן בייז...
שוח ט קע (האַלט א קלייד אין דער האַנט אויף א זיים).
וועמענס קלייד ? מלבושים נאָך טויטע. קליידער, טויטע
רד
מ ר י ט 5
זאַכן, אַבער עס בלייבט עפּעם פון דעם, װאָס האָט עם
געטראָנן. פריער האָט איר באַדעקט אויסגעפילטע לייבער
און איצט... דאַרע, מרוקענע ביינער...
ח יי מל אַ זע. נאַך א גוט העמד ! (כאפּט עס און באַהאַלט
אונטערן אָרעם) נאָך אַ גוט מלבוש ! (רייסט עם אַרױים און
באַהאַלט עס אויך אונטערן אַרעם.)
שוח ט קע. זעט נאָר, זעט ! װאָס מיינט איר ? די נגי:
דיתמע, א בת:יחידה זענט איר ? װאָס מיינט איר ? דאָ איז
נישטאָ קיין מיחוסים, דאָס בעסטע קלייד צוגעכאַפּט..
זאָל זי פאַרזוכן דעם טעם פון נויט. אָרעמע מענטשן קענען
דעם טעם גום.
ב אַ בע. בעסער בשלום, בשלום, באחבה.
מרימל. שנאה, קנאה, תאווה..
ב אַ ב ע. נישט פארשעמען, מוחל זיין איינער דעם צווייטן,
מרימל (מיט א נינון חזרט איבער). מוחל... מחילה... פאַר
מתים א סנולה... (קינדער צעשפּרײטן די רעשט מלבושים
אויף דער ערד, לייגן זיי אוים ווי געשטאַלטן, מיט די פּליי;
צעס צו דער ערד. מרימל נעמט אַרױס אַ ווייס קלייד מיט
אַ שלייער, מעסט זיך עס צו, שפּעמער ליינט זי עם אוים
אויף דער ערד) מזל:מוב ! אַ וויים קלייד, אַ קלייד פאַר
אַ כלה ! ווו איז זי ? די כלח ? טאַקע א שאלה ? (רחלע,
צירעלע און די רעשט קינדער מוען אָן מרימלען דאָס ווייסע
קלייד און דעם ווייסן שלייער אויפן קאָפּ.) |
מ ר י ט 5
ר ח'לע. מרימל, וועסט זיין אַ כלה,.. אַן אמתע כלה... (אַזױ
אָנגעמון בלייבט זי ביז צום סוף פון בילד, מען זעצט זי
אַנידער.)
קינדער (דעקן זי צו מיטן שלייער, זינגען).
כלהשי ... כלהשי... ביסט אַזױ שיין...
כלהשי... כלהשי.,. זעץ דיך און וויין...
(מאַנצן אין אַ ראָד.)
מרימל הייכט זיך אויף, נייט ארויס פון ראָד, אין פאַךר:
טראָגנקײט, גייט אַזױ וי צו שלומען). א חלום... אַ חלום...
דער חתן הייסט שלום.. |
שוח ט קע. וי שפּעט איז?
מרימל. דער זייגער גייט, דער ווייזער שמייט (באַמטראַכט
אירע באָרוועסע פיס) מיטן רבונו של עולם האָב איך א
וויכוח, פּאַרװאָס שיקט ער מיר נישט זאָקן און א פּאַר
שיך. ער זעט דאָך, אַז איך גיי אַרום באָרװעס. איך וויל
האָבן דימענטענע אויריננלעך, זיידענע ווייסע רויזן, זאָל
ער מיר שיקן א קאָטש מיט גומענע רעדער.
רחלע (נעמט אַרױס פון דער קעשענע פון אַ קלייד אַ
בריוו, שריים אויס איבערראשט). אוי ! כ'לעבן ! קינדער !
געלט !
קינדער לויפן צו, זאָגן הויך, דערפרייט, איבערראשט),
געלט! געלט! געלט! (זוכן אין דעם בריוו) .
מרימל (גייט צו). אפשר אַ צוואה ? אפשר אַ ירושה ?
רו
מ ר י סמ 5
קענסט ירשענען די צרות, קענסט ירשענען די בושה...
צירעלע. ניין, ס'איז א בריוו !
שוח ט קע. ווייזט, קינדער, װאָס האָט איר דאָרט נעפן:
נען ? אַ בריוו ? אפשר טאַקע אַ צוואה ? (אַלץ פאַראין:
טערעסירן זיך, אַלע נייגעריק, טייל לאַכן איראַניש.)
ר ח'לע. זאָל בלימעלע לייענען. (גיט איבער בלימעלען די
זייטלעך.)
בלימעלע (באַמראכט זיי טרױעריק). בריוו, בריון..
נישטאָ שוין צו וועמען.. |
שוח ט קע. לייען, ווער קען וויפן, אפשר א קרוב ?
ה יי מל אַ זע. אַ שוועסטער, אַ ברודער, ווער קען וויסן ?
בלימעלע (זעצט זיך ביים טיש, ביי אַ לעמפּל, הייבט
אָן צו לייענען, לייענט װאָס אַ מֿאָל מער גערירט). מיין
טייערער, מיין איינציקער ! איך ליג אין שפּיטאָל צווישן
פרעמדע מענטשן... איך קלער ווענן דיר מאָג און נאַכט.
דורכן פענצטער, צווישן די װאָלקנס זע איך דיך,.. (רייסט
איבער) איך זע נישט, װאַרטס, קוים געשריבן, די אותיות
פאַלן...
שוחט קע. געשריבן אין היץ.
בלימעלע (לייענט ווייטער). ווו ביסטו ? אפשר לעבסטו -
שוין נישט ? איך קען שוין מער נישט שרייבן..
שוחט קע. נו, און ווייטער ?
רו
טמ ר י ט 5
בלימ עלע. באַלד, װאַרט. (לייענט) מיין טייערסטער,
איך געזעגן זיך מיט דיר... די ליפּן ווערן פארברענט, אַ
טראָפּן װואַספער קיינער דערלאַנגט נישם..
שוח ט קע. שוין ?
ב לימעלע. נאָך. (לייענט ווייטער) עס לינט דאָ מיין
קליין שוועסטערל זיסעלע און מיין ברודער. איך װועל זי
שוין נישט זען. ווער ווייסט, צי זיסעלע וועם לעבן ? קיי:
נער גייט צו איר נישט צו. מיין ברודער... מען שווייגם..,
איך פרעג, מען ענטפערט נישט, אַרום מיר ליגן מענטשן
אין גסיסה, איך הער כסדר, וי מען זאָגט ווידוי, די גאַנצעץ
צייט האָב איך גאָרנישט מער נעזע, נאָר װי יידן
שטאַרבן... מיין נגעטרייער, אויב דו לעבסט, אויב דו וועסט
בלייבן, זאָג אַלע מענטשן, זאָג דער גאַנצער װועלט, װאָס
מען האָט מיט אונדז געמון..
שוח ט קע. אַ צוואה. די לעצטע ווערטער, א צוואה ! ס'איז
נישט קיין בריוו, ס'איז א קול פון יענער וועלט. רבונו
של עולם, שטיל איין די קללות, װאָס שטיקן מיין האַרץ
און ברענען אין מיין מויל! פאַרשמיינערט זאָלן ווערן
זייערע קינדער נאָך אין דער מומערם לייב! (בלימעלע
ברעכט אויס מיט אַ געוויין, קינדער און צירעלע לויפן
צו איר צו, שוחטקע שעלט וייטער) איסגעמעקט זאָל
ווערן זייער געביין און קיין זכר זאָל פון זיי נישט בלייבן !
ב אַ ב ע. מען מאָר נישט שעלטן, ס'איז א זינד. דער פּינצ;
טערער גורל האָט געבראַכט דיינע רייד,
רה
מ ר י ט 9
מרימל. שוחטס ווייב... אַ שיינע דרשה פאַרן רשע...
און שעלט און שריי... ער לאַכט... זעסט... דאָרט אין ווינקל
שטייט דער שד און לאַכטט... ער שמייט.. און קייכטֿ..
(מאָטעלע האַלט יעצט א קליין שיפעלע און שניצט עס מיט
8 מעסערל) װאָס טוסטו, מאָטעלץ? | |
מאָ טעלע. איך שניץ דאָס שיפעלע, װאָס וועט שווימען
אויפן ים... :
מרימל. װאָס טוסטו? עס וויינט מסתמא. דו שניידסט
עס און זעגסט עס, ס'טוט אים וויי. הערסט דאָס געשריי ?
הער אויף ! דאָס שיפעלע לעבט, מיט אַן אַנדער לשון רעדט
דער טיש. א געלעכטער ! אַזאַ מאַש:מיש... אַ מילון לש
נות... (פ'קומט אַריין פאַרהילט אין א טוך די מומטער מיט
אַ שטיל געוויין, קינדער קוקן און הערן זיך צו ערנסט.)
מוטער יאָמערט). מיין איינציק יאָסעלע !
מרימל. זעסט אוים וי א שאָטן..
בלימעלע. ווען מען רייסט אַוועק 8 קינד, רייסט מען
מיט דאָס האַרץ.,
מרימל. איך על דיר זאָגן א סוד. ווער עס ווערט א
שאָטן, קען שוין גאָרנישט גראָמן. שמיל, אַלע זיצן שבעה...
מוטער. יאָסעלע, מיין יאָסעלע! יאָסעלע!
ב אב ע. אָרעמע מוטער, נאָר גאָט קען דיך טרייסטן...
מרימל. שטיל. (קוקט אַרויף) דער הימל האָט זיך גע:
עפנט. פ'איז געפאַלן פון חימל יאָסעלעס טרער. קיינער זעט
רט
מ ר י מ 5
נישט, קיינער הערט נישט. (מען הערט א טרויעריקן מאָ:
מיוו. עטלעכע שמימען) הערסט ? די מאַמע רחל וויינט, זי
קלאָנט, מען מאַטערט אירע קינדער.
שטימען פון דער װײיטנם. טױבן מיינע, קומט צו
מיר, אַלע, כ'וועל אייך שיצן פון חיות בייזע.
טמרימל (חזרט איבער). מטויבן מיינע, קומט צו מיר אַלץ !
כ'וועל אייך היטן פון חיות בייזעץ. מאַמץ רחל! קלאָג
נישט, עס נייען נייע קינדער! עס װעלן קומען גרויסע,
גרויסע ווונדער ! |
רי
דריטער טייל
עס קוטען ווונדער
ריא
כ אָיר
אָרגל:מוזיק
דער בוינן פון גבורים װערט צעבראָכן
און געשטרויכלטע גורטן אָן קראַפט.
װאָרום געקומען איז רי שעה.
ריג
דאָס דרייצנטע בילד
קינדער נייען אַװעק
רטן
טט אָס זעלבע אָרט. אַלע שלאָפן. ס'איז טונקל.
אויף דער ערד אין דער מיט צאַנקט אַ
בלאָ אָנגעצונדן לאַמטערל. מרימל איז
{ בלאָס באַלױכטן, אַרומגענומען מיט בלאָעד
| ליכט. שאָטנס. מרימל װואַרט, פאַרטראַכט
זיך, שמייכלט, הערט זיך צו.
מרימל. כ'מוז גיין... מ'רופט מיך... (שטיים אויף, גיימ
פּאַמעלעך שמיל צו צו רחלען, וועקט זי פודותדיק) רחלע,
שטיי אויף ! מען וועט גיין דאָרט, דאָרט אַהין...
רח לע (זייער שטיל). ווו וועסמו גיין מיט מיר, מרימל !
מרימל. דאָרט... דאָרט אַהין... דאָרט איז שמענדיק טאָג...
ר ח לע. דאָרט איז קיינמאָל נישט פינצטער 7..
ריז
28
מ ר י מ 5
מרימל. נישטאָ קיין נאַכט... זעסט דעם פּלאַם אין דער
פינצטער ? דאָס איז שלום ! פאַרמאַך די אויגן, וועסמו אים
זען.
יר ח לע (גייט שטיל צו צו צירעלען, וועקט זי). צירעלע,
שמיי אויף ! מרימל וועט אונדז פירן... קיינער זאָל נישם
וויסן. זי װועט אונדז פירן אין אן אַנדער לאַנד, און אין אַן
אַנדערע וועלט.. |
צירעלע. מען וועט דאָרט קיינמאָל נישט וויינען ?
מרימל. מען װעט שטענדיק לאַכן... מען װוועט זיך תמיד
פרייען...
צירעלע( לויפם צו צו מאָטעלען און ברוכלען, װעקט זיי
געשווינד און רעדט בסוד). מאָטעלע, שמיי אויף, קיינער
זאָל נישט הערן, מען גייט ווייט, מרימל ווייסט...
מאָטעלע. איבערן ים.. (נעמט זיך צואמען)
צירעלע. געדענקסט נישט ? זי האָט געזאָגט, מען וועמ
צושווימען...
מאָ טעלע. כ'מוז מיטנעמען ס'שיפעלע.
ברוכל. דאָרט וועלן נישט זיין קיין רשעים... קיין בייזע,
שלעכטע מענטשן 7..,
טאָטעלע (שטיל). ניין, ניין, קום געשווינד... די באָבע
וועט זיך אויפוועקן...
ברוכל. אפשר וועם זי וויינען נאָך אונדו...
צירעלע. ניין, זי װועט זיך פרייען, אֿז אונדז ווע זיין
בעפער...
רית
מ ר י ט 9
מריטל. קומט געשווינד, עס וארט די קאָטש. די שיף
ווארמ...
לײזערל ועקט זיך, הערט זיך צו, דערמאַנט זיך
עפּעס). איך אויך ! מרימל, איך אויך... שוין !
צירעלע. כהאָב מורא, רחלע, בלימעלע וועם איבער:
קלערן...
ר ח לע (שמילערחייט)., די שוחטקע זאָנט תמיד, ווען
נישט די קינדער... מיט די קינדער איז אַזױ שלעכט, אַזװוי
שווער... וועט מען ניין... געשווינד ! ס'איז נאָך פינצטער..
מרימל. קומט... קומט... נעשווינד !
לײזערל. מען װועט אװועקניין פון דאַנען.. דאָ אי
שלעכם...
ר ח לע. יאָ, איך וויל שוין מער דאָ נישט זיין..
ב רוכל. די מאַמע װועט דאָרט זיין ?
מרימל (בסוד). דאָרט גייען ארום מלאכים..
ברוכל (לויפם צו צו לייזערלען, בייגט זיך אָן צו אים
נידעריק). שמיי אויף, גיך, גיך, מען גייט אַחין, מרימל
האָט געפונען די שליסלען פון די מויערן.. פון ערגעץ
| = אַנדערש...
ור ח לע. דאָרט וועלן נישט זיין קיין אָרעמעלײם... נישט
קיין קראַנקע... אַלע וועלן זיין גליקלעך... איילט, איילט
זיך... זיי זאָלן זיך נישט אויפוועקן.
ברוכל. איך גיי צו מיין מאַמען!
ריט
דאָס פערצנטע בילר
קינדער קליינע, װוואַחין ?
רכא
בלאָער פּאַרמאָג. ביי דעם מייך. אַ װוויי:
מער וועג. מען זעט פון דער ווייטנם, װוי
קינדער קומען אָן. פּאַרהילט, אָרעם, צו
געטוליעם צו זיך. מרימל גייט די ערשטע
| פאַרוס, נאָך איר צירעלע, רחלע, אסתרל
און שפרהלע. מאָטעלע מיט אַ שיפל אױיף די פּלייצעם,
ברוכל, לייזערל, מנחמל, מלכל. קינדער דערגענמערן זיך
װאָס אַ מאָל מער.
מרימל., כ'וועל אייך פירן קיין ירושלים,
צירעלע. סאיז ווייט, מרימל ? נאָך וויים ?
קינדער (צואמען). עס איז נאָך ווייט, נאָך ווייט, אמת?
מרימל. מען וועט גיין הונדערט מעג און הונדערט נעכט!
איבער זיבן ימים און זיבן מייכן...
רכג
מ ר י ט 5
צירעלע. און אַז מען װעט נישט דערגיין ?
קינדער פארצווייפלט). נישט דערגיין?
ר חל ע. וועט מען פארבייניין פאַר דער מאַמע רחלם קכר?
מ רימל. נגעבליבן איז נאָר דער גרויסער שמיין, שטעל
דיך און וויין, וויין אַריין אין דעם שמיין.
מאַטעלע. ס'איז דער וועג צו דעם טייך.
ב רוכל, דאָס איז דער װועג צום ואסער. דאָרט שטייט
ר ח לע. זעט, עמעצער שפּיגלט זיך אָפּ אין דעם װאַסער,
דאָרט וויים..,
צירעלע. עמעצער גייט נלייך צו אונד
מרימל. דוד המלך גייט אונדז אַנטקענן!
קינדער (צואמען מיט גרוים ערנסט און פרייד). ווער
גייט אונדז אנטקענן?! |
ציר עלע. אַן אַלטיטשקער ווייסער ייד,
מרימל. נייט טריט ביי מריט..
צירעלע. שמייט... איך האָב אַזױ מורא..
מרימל. אויף די הענט מראָנט ער די תורה, ער קומט.
ער קומט... זעט, וי ער גייט... פון די פים זיינע שטראַלט...
פון די אויגן ברענם !
ברוכל. און אפשר משיח !
רכד
מ ר י ט 5
מרימל. משיח ! דער שליח..
לײזערל, און אפשר איז עס אליהו הנביא ?
מאָטעלע. און אפשר מאַקע יעקב אבינו?
ברוכל. דאָס גייט צו אונדז שמעון הצדיק. ער ויל
אונדו, מסתמא, פּאַר תלמידימלעך האָבן. איך דערקען אים,
דערקען אים אין גאַנצן. (קינדער מאַכן שריט פאַר זיך,}
א שטים פון דער ווייטנס). קינדער קליינע, ווואהין ?
מרימל. צו דער זון, צו דער זון ! (קינדער דערנענטערן
זיך.) |
שטים. קינדער קליינע, וועט איר טרעפן דאָרט אַהין ?
מרימל. דער סוד איז דערין..
קינדער. צו דער זון, צו דער זון!
רכה
29
דאָס פופצנטע בילד
שעפּסעלעך נייען פּאַריאַנן דעם װאַקף =
רכז
געסל אויסנעליינט מיט שטיינער. פון דער
ווייטנם אַ װועג און אַ װואַלד. פאַרטאָנג,
בלאָע ליכט. מרימל קומם צוריק, געעני
דערט, מרויעריק און צעמישט. מאַמטערט
זיך. שפּעמער רואיק און קלאָר,
מרימל. דאָס שיפעלע איז געווען קליין... קליין איז דאָס
שיפעלע... גרוים און בייז... איז דער ים.. מרימל האָט
זיי געפירט... פאַרלױירן אין ואַסער... מסתמא... (פאַך:
חלומט, זיס און קראַנקהאפט) זיי וועלן זיך דאָרט שפּילן
מיט ים:שיסעלעך. די זון וועט זיי ארומנעמען... עס זאָל
זיי נישט קאַלט זיין... דאָס שיפעלע טראָגט זיי אַרום..
די ווינטן וויגן זיי... די װאָלקנס גייען זיי נאָך. הערפט ?
צירעלע רופט... ציטער נישט, צירעלע! (ביינט איין די
רכט
מ ר י טס 5
קני, וי זי װואָלט זי געזען פאַר זיך, כאַפּט זיך אויף) מען
זוכט די קינדער... אַ... אַ !... ברענט מיך נישט ! (לויפט
אַרום, זעצט זיך אויף דער ערד און רעדט רואיק) סװויגן
זיך שטיל צען נשמהלעך.. (פארקוקט) דאָס שיפעלץ
שווימט פּאַמעלעך אַהין... די לבנה נלעם זיי און קושט
זיי... הערסט ! רחלעס קול! (הערט זיך צו, װוי זי װאָלט
איבערנעחזרט) וויין נישט, מרימל, וויין נישט! אונדו
וועט זיין בעסער... מען װועט וווינען אין די שענסטע ליכ:
טיטשקע שלעסער. (שמייט אויף, ווייזט אָן מיט דער האַנט)
צירעלעס מאַמע גייט אַרום אויפן װאַסער... זוכט מיך. פירמ
די קינדער... הערסט, ווי זי רופט מיך ? מרימל !... מרימל..,
שטימען (מען הערם אָפּגעריסענע ווערטער, רופן.
קינדער !... קינדער !... װו זענען די קינדער ?... די קינ:
דער... אויפן װאַסער... צום װאַסער... נישטאָ די קינדער !..
מרימל (הערט זיך צו מיט שרעק). מען זוכט די קינ
דער... מען וויל מיך שמראָפן !... (בייגט זיך, פאַרשמעלט
זיך מיט די הענט. עס ווערט אין גאַנצן טונקל. לאַנגזאַם
טויכט אויף מרימלם וויזיע. עס באווייזן זיך שטיל, ריטמיש,
די געשטאַלטן פון הויז. בלימעלע, די שוחטקע, דער ר
דער שוחט, דער סופר, די באָבע, מען זעט זיי קוים, איינ:
געהילט אין גרויע, ברוינע בנדים. עס טיילן זיך נאָר אוים
זייערע אויפנעשמרעקטע ווייסע און נגעלע ביינערדיקע
הענט און טראַנישע, פאַרצווייפלטע באווענונגען. אלע אין
דער ריכמונג צו מרימלען. מרימל קוקט זיך איין אין דער
רֹל
מ ר י ט 5
זעאונג. נאָך אַ וויילע פאַרשווינדט אַלץ. מרימל פאַרקלערט
זיך, רואיק) עמעצער גייט, עמעצער קומט... ס'שיפעלע
שווימֿט... װוואַהין ? דער סוד איז דערין, כ'בין אַראָפּ פון
זין... (מען הערט ווייטע שטימען פון די קינדער.)
שטימען. מיר שווימען... צו דער נוטער וועלם !..
מרימל (הערט זיך צו, חזרם איבער). שווימען אַהין..
צו דער גוטער וועלט }... נעמט מיט מיין האַרץ... דאָ לינט
עס פאַר דער שוועל, װאַלגערט זיך אַרום... צעפּלאָשעטע
ווילדע פערד טרעטן אויף מיין האַרץ. שלום, נעם צו, באַ:
חאַלט מיין האַרץ, זיי שטעכן עס מיט שפּיזן... שלום !
שלום (באַווייזט זיך באַלױכטן). מרימל !
מרימל. שלומס קול! איך דערקען זיין קול... פידעלעך
שפּילן... (דערזעט שלומס געשטאַלט, קוקט אויף אים וי
אין מרוים) שלומם אויגן... בלוי, גרין.. די האָר גאָלד:בוך:
שמין... איך דערקען דיך, שלום ! (נייט צו נענטער, רירט
אָן זיינע האָר) שלומס האָר זייד. האָסט מיר געבראַכט אַ
ווייס זיידן טוך. (מאַכט באַװענונגען אַזױ, װוי זי װאָלם
זיך אייננעוויקלט אין אַ טוך) היל מיך איין אין דעם ווייסן
זייד, עס וועט מיר וארעם זיין... וויג מיך איין... דער
מטאַטע זיננט שוין נישט מער... ער שוויינט... זינג ! זינג
מיר דעם מאַטנם נינון... (מען הערט נעזאנג) פאַרװאָס
לאָזסטו מיך איבער ! ווואהין גייסטו... ווער רופט דיך ?
נעם מיך מיט! (שלום שמייט אומבאוועגלעך און קוקט
רלא
מ ר י מ 5
ואויף איר, מרימל גייט צו נענטער) ריר מיך אָן.. ריר אָן
מיין האַרץ.
שלום הייבט אױף די האַנט און בארירט מרימלען
לייכט, גלעםט זי),
מרי מל. ס'איז מיר קאַלט (בייגט איבער דעם קאָפּ) ס'איז
אַ חלום... שלום ! פּאַרװאָס ביסטו נישמאָ ? ער ענמפערט
נישט... פאַרװואָס רעדסטו נישט ? (אומרואיק, געזאַנג הערט
אויף) ביסט דו שלום ? ער ענטפערט נישט.. איך ווייס
נישט, ווער דו ביסט, ווער ביסמו ?
שלום. איך בין דיין ברודער..
מרימל. מיין ברודער ? איך האָב נישט קיין ברודער..
איך האָב קיינעם נישט... װוער ביסטו ?
שלום. איך בין דיין עדות..
מרימל. אפשר ביסטו אַ שליח פון מיין טאַמן, פון דער
מאַמען ? ער ענטפערט נישט... ווען וועט שוין קומען עֶר ?
שלום. ווער?
מרימל. ער.. גאָט! פאַרװאָס קומט ער נישט אראָפּ?
שלום. ער וועט קומען..
מרימל. וען װועט ער קומען? ווער ביסטו?
שלום. איך בין... דער עדות..
מרימל. איך דערקען דיך נישט... שלום...
שלום. עדות פון דיין פאַרברענטן מאַמען. עדות פון מיין
רלב
מ ר י ט 5
פאַרפּייניקטער מאַמען... פון דעם טאַטן דעם רב, װאָס
װאָנלם אַרום... דער כרודער פון מיין פאַרשעממער שוועם:
מער. איך בין דער עדות פון אונדזער אַלטן זיידן, וועמען
זיי האָבן אויסגעשטאָכן די אױיגן... איך װעל מאָנען משפּמ..
איך װועל מאָנען משפּט.. -
מרימל. פּאַרװאָס שטייסטו וי 8 מת ? דאָ איז אַ גרױי
סער װאַלד, נזלנים וועלן אָנקומען באַלד. ס'איז נאַכט, דער
וועג איז פאַרמאַכט... (לויפט אַרום וי פּאַרבלאָנדזשעמ)
נעם א זעג, מאַך א וועג... שלום ! (עס ווערט טונקל. פון
דער ווייטנס פייער. שטורמישע מוזיק) הערסט ! מלחמה !
זעסט ! פייער !... מענטשן ברענען מענטשן! (עס בא;
ווייזן זיך לאַננזאַם ריטמיש געשטאַלטן, פון ביידע זייטן
נלייכצייטיק. סימבאָלישע געשטאַלטן, עלענאנטע הערןן.
אויף זייערע שווארצע קליידער קאָלירטע ערן:בענדער
און א סך גאָלדענע און זילבערנע מעדאַלן. טראָגן קלאַסי:
שע, שיינע מאַסקעס, אויף די הענט ווייסע הענטשקעס,
עס פאַלט אויף זיי 8 ליכט. מרימל דערזעט זיי, זי באַהאלם
זיך אין אַ ווינקל, קוקט זיך צו צו זיי און דערנענטערט
זיך פּאַמעלעך. אין דעם מאָמענט נעמען זיי אַװועק די מאַם:
קעס, מרימל שפּריננט אָפּ און קוקט אויף זיי. די נעשמאלטן
נעמען לאַנגזאַם אראָפּ די ווייסע הענטשקעס, מען דערזעם,
זייערע שווארצע הענט. מרימל ציטערט פאַר שרעק, ברעכט
אויס מיט אַ שטאַרק נעשריי, פּאַרשטעלט די אויגן מיט
די הענט.) ווער זענט איר ? רשעים ? נזלנים ! פון וואנען
קומט איר ? פון גיהנום ? װאָס ווילט איר... (טרעט צוריק,
רלנ
30
מ ר י מט 5
קוקט זיך צו) שװאַרצע הענט !... שלום ! פאַרװאָס שווייג:
סטו ?... װאָס ווילן זיי ?... ענטפער ! װאָס ווילן זיי ? |
שלום. זיי ווילן ווידער אונדזערע ביינער.. אונדזערע
ביינער !
היתה עלי יד יהוה...
און ער האָט מיך אַראָפּגעלאָזט
אין מיטן פון דעם טאָל,
און דער טאָל איז געווען פול מיט ביינער.
און ער האָט צו מיר געזאָגט.
זאָנ נביאות צו די דאָזיקע ביינער,
און זאָלסט זאָגן צו זיי,
איר מרוקענע ביינער,
הערט דאָס װאָרט פון נאָם.
זעט, איך ברענג אַריין אין אייך אַן אָמעם
און איר וועט לעבעדיק ווערן. |
און זיי זענען לעבעדיק געװאָרן.
מרימל., זיי זענען נישט געשמאָרבן... זיי װועלן לעבן..
מאָרגן...
שלום. זיי וועלן אויפשטיין !... די טויטע ביינער גליען !+.
מרימל. זיי װועלן נישט רוען... די גאַנצע וועלט שטייט
אויפן שין !,.. קינדער ! שטייט אויף !... מרימל רופט אייך !
שטייט אויף פון אַלע נריבער... שמייט אויף פון אלץ פעל:
דער... מען װארט אויף אונדז... דאָרט !... איך הער דעם
זאָג... עס קומט דער טאָג ! (מען הערט דעם רימעם פון
טריט, ריטמישע אַקאָרדן) קינדער גייען... אלף, בית, גיטל,
רלר
סמ ר י ט 5
דלת, הא, וו, זין... נייען צוזאמען ! (די נעשטאלטן רירן זיך)
נעדענקט די אותיות די דריי! (פ'ווערט מונקל, די גנע
שטאַלטן פאַרשווינדן. ס'טויכט אויף א העלער, ליכטיקער
האָריזאָנט, אַ זוניקער הימל, העל באַלױכטענע בערנ, די
וויזיץע מיט די קינדער איז באַלױכטן מיט אַ שטאַרקער
פאַנטאַסמטישער ליכט) קינדער פון דער נאנצער וועלט !
(מען זעט פון דער וויימטנס אויפן וועג קינדער. מען זעט די
קינדער פון שטעטל מיט צירעלען, רחלען, לייזערלען בראש,
גייען באַרג אַרױף, נייען צוזאמען. מרימל ווייזט אָן אוים
זיי און רעדט באַגײיסטערט און װאָס א מאָל העכער) זי
גייען... גייען... פאַריאָגן דעם רשע! פאַריאַנן דעם װאָלף!...
שלום. אל תתן לחיה.. זאָלסט נישט איבערנעבן צו אַ
חיה די זעל פון דיין מויב...
מרימל. עס גייט א ים.. קינדער קומען! ס'איז דער
סימן !... ס'איז דער סימן |...
שלום. פאָרוים גייען, שוועבן דורות !..
מרימל. וייסע ביינער... מיט מנורות ! מיט הבדלות
אין די הענט ! (קוקט אויפן בילד פון דער ווייטנס מים
התלהבות) ליכט פּלאַקערן און ברענען!
שלום. עס פליען זיי נאָך מויבן ווייסע !..
מרימל. פליען הויך !..
עס גייען נאָך נאָך זיי די שטערן !
עס גייט נאָך נאָך זיי די זון!
זי שיינט ! זי שמראלט! זי נלים !..
אין דער זון לייכט אַן אות... 8 , י".. 8 .י".,
רלה
נינליאַנראפיע
וועגן טעאַ אַרצישעװסקאַ
אין פּאָלגנדיקע ביכער :
י. י. מרונק : , פּױלן" (פינפט בוך), ניוײאָרק, 1949,
דייר א. מוקדוני : ,יצחק לייבוש פּרץ", ניוײאָרק 1949,
דייר יעקב שאַצקי: , ווענן , מרימל" פון טעא
אַרצישעווסקא *, (ביולעמין פון אַלװעלטלעכן יידישן
קולטור:קאַנגרעס), ניװײאָרק, 1954,
מלך ראַװויטש: ,מיין לעקסיקאָן" (ערשטער באַנד),
מאַנטרעאל, קאנאדע, 1945.
מלך ראַװוויטש: , פּען:פּראָפילןי, מאָנטרעאַל, 1958,
נחמן מייזיל : ,י.ל. פּרץ, זיין לעבן און שאַפן", נין?
יאָרק 1945, | |
נחמן מייזיל : ,, געווען אמאָל אַ לעבן", בוענאָס איירעס
1
,לעקפיקאָן פון דער נייער יידישער ליטעראַטור", עֶר:
שמער באַנד, ניוײיאָרק 1956.
רלו
ר. פּעדערמאַן : ,,פון מיין לעבן", (,טשענסמאָכאָװער
יידן"), ניוײאָרק, 1947,
אפרים קאַנאַנאָוסקי : , שריפטן" (יוביליי:אויסגאבע)
פּאַריז 1981,
אפרים קאַנאַנאָװוסקי: ,יידישע שרייבער אין דער
היים", פּאַריז 0,
זינמונט מורקאָו : ,פּראַנמענטן פון מיין לעבן", בו;
ענאָס איירעם 1951,
מאַרק טורקאָו : ,די לעצטע פון אַ גרויסן דור",
בוענאָס איירעם 1954,
ב. קוטשער : , געווען אמאָל ווארשע", פּאַריז 1955,
רפאל פעדערמאן : ,ביי די מייכן פון װאַרטע און איסט.
ריווער", ניוײאָרק, 1997,
יאַקוב אַפּענשלאַק: , מאָװיע פּאָלסקיעי! (פּוליש),
װאַרשע 1915, |
מלך גראַפּשטיין : , דזשואיש אָבסערווער", (ענגליש),
לאָנדאַן, 1043,
גיעקב מאַנסדאָרף און זיין דור", תל אביב 1958,
רלח
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11